آرشیو
دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون با عنوان Visiting Professor، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۷۰۱٫۱۶۷ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۲۹ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۶۸۶
بازدید از این یادداشت : ۵۱

پر بازدیدترین یادداشت ها :



شيخ ابو عبد الله البصري (د. ۳۶۹ ق)، استاد معروف قاضي عبد الجبار و از مهمترين متکلمان معتزلی مکتب بهشمي است و بيشتر آنچه امروز از اين مکتب شناخته است بر اساس تعاليم و يا نوشته های او که از طريق شاگردش قاضي عبد الجبّار منتقل شده در دسترس است. می دانيم که او قائل به تفضيل حضرت امير بر جميع صحابه بوده (مثلا نک: المغني في أبواب التوحيد و العدل، ج‏۲۰، امامت، بخش ‏۱، ص: ۲۱۶). در کتاب المغني، قاضي عبدالجبار در ذيل بحث افضليت (در قسمت دوم جلد بيستم) طريقه معتزله بغدادی را در بحث افضليت حضرت امير (ع) بر صحابه و استفاده از شيوه موازنه اعمال و فضائل بيان می کند و در عين حال استادش ابو عبدالله بصري که همچون خودش نه بر مذهب بغداد که بر مذهب بصريان و بهشميان بود را نيز در اين موضوع بر طريقه آنان می داند؛ البته بصري بيش از موازنه اعمال و فضائل بر مسئله وجود اخبار قطعی تکيه می کرده که در دلالت بر افضليت حضرت امير موجود است (نک: ص ۱۲۰: فأما أكثر البغداديين من شيوخنا فإنهم يفضلون عليّا عليه السلام و يسلكون فى ذلك طريقان‏؟ أحدهما: موازنة الأعمال و الفضائل فيجعلون بإزاء كل فضيلة لأبى بكر فضيلة لعلى عليه السلام، و يبينون أن لفضائله مزية، و هم فى بيان المزية على طريقتين: إما أن يجعلوا المزية بزيادة الفضائل، أو بالوجه الّذي يعظم به؛ و الثانى: الاعتماد فى ذلك على أخبار يروونها فى هذا الباب، كخبر الطائر و غيره.فأما شيخنا أبو عبد اللّه فإنه يقطع على أن عليّا عليه السلام أفضل لأخبار يقطع بصحتها، ثم يذكر مع ذلك موازنة الأعمال، و يبيّن أن لفضائل أمير المؤمنين مزية على فضائل أبى بكر بالكثرة و بالوجوه التى يعظم عليها). ابوعبدالله بصري کتابی هم در همين موضوع داشته است. از نقلهای قاضي عبدالجبار از ابو عبد الله که بايد ريشه در همين کتاب داشته باشد روشن می شود که کتاب ابو عبد الله بصري شامل بحث موازنه اعمال نيز می شده است. قاضي عبدالجبار، در صفحه ۱۲۱ پس از بررسی شيوه بحث درباره افضل تذکر می دهد که در بحث از مسائل اين باب بر ابو عبد الله بصري و ابو جعفر اسکافي اعتماد می کند: " ونحن نبين الآن کلا الطريقين ونذکر ما اعتمد عليه شيخنا أبو عبدالله ومن تقدم کأبي جعفر الاسکافي وغيره فالمعتمد في ذلک علی ما أوردوه." آنگاه از صفحه ۱۲۲ به بعد بحثهای مطرح شده از سوی ابو عبد الله البصري و اسکافي را مطرح می کند. اين بحث تا صفحه ۱۴۴ ادامه پيدا می کند. قاضي در صفحه ۱۲۲ در مقايسه ميان اسکافي و ابو عبد الله البصري می نويسد که:" قد استدل شيخنا أبو عبد الله علی ذلک بأمور واستدل بها الاسکافي لکنه في نصرته بلغ ما لم يبلغه". با اين وصف آنچه در اين قسمت قاضي عبد الجبّار گاهی با تصريح و گاهی بدون تصريح از ابو عبد الله بصري نقل کرده نه تنها ماهيت کلامی و جدلی مباحث ابو عبد الله را نشان می دهد بلکه روشن است که بحث او در اين زمينه دراز دامن بوده و روی جنبه اخبار قطعی و نه لزوما موازنه بيشتر تکيه داشته است (نيز نک: المغني في أبواب التوحيد و العدل ؛ ج‏۲۰(امامت‏۲) ؛ ص۱۱۲). کتاب ابو عبد الله را علاوه بر قاضي عبد الجبّار ديگران هم مورد توجه قرار داده اند: در ميان منابع معتزلی اين کتاب مورد اشاره ابن ابی الحديد بوده: "و ممن ذهب من البصريين إلى تفضيله (ع) الشيخ أبو عبد الله الحسين بن علي البصري‏ رضي الله عنه كان متحققا بتفضيله و مبالغا في ذلك و صنف فيه كتابا مفردا" (شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد، ج‏۱، ص: ۸؛ نيز نک: شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد، ج‏۳، ص: ۲۶۴). همو همچنين در جای ديگر شرح خود می نويسد (شرح نهج البلاغة لابن أبى الحديد، ج‏۱۱، ص: ۱۲۰): "... ثم وقفت بعد ذلك على كتاب لشيخنا أبي عبد الله البصري يذكر فيه هذه المقالة و ينسبها إلى البغداديين و قال إن الشيخ أبا القاسم البلخي كان يقول بها و قبله الشيخ أبو الحسين الخياط و هو شيخ المتأخرين من البغداديين قالوا كلهم بها". در ميان منابع زيدی معتزلی ايران و بعد به واسطه آن در منابع زيدی يمن هم اشارات و گاه نقل هایی از اين کتاب آمده است. از آن ميان مانکديم بدون اشاره به نام دقيق کتاب صرفا می نويسد که ابو عبد الله بصري تأليفی در تفضيل داشته است (شرح الأصول الخمسة ؛ ص۵۲۰): "و أما شيخنا أبو عبد اللّه البصري‏ فقد قال: إن أفضل الناس بعد رسول اللّه صلى اللّه عليه و سلّم علي بن أبي طالب ثم أبو بكر ثم عمر ثم عثمان، و لهذا كان يلقب بالمفضل، و له كتاب في التفضيل‏ طويل". از اين گزارش روشن می شودکه کتاب ابو عبد الله کتابی پر برگ بوده کما اينکه از مجموع نقل های قاضي عبد الجبّار هم اين نکته پيداست (نيز نک: ابن المرتضی، طبقات المعتزلة ؛ ص۱۰۷ :و كان يميل الى علي عليه السلام ميلا عظيما، و صنّف كتاب التفضيل و أحسن فيه غاية الاحسان).


با اين همه در ميان عالمان شيعی اين کتاب با عنوان کتاب الدرجات شناخته بوده که البته با موضوع کتاب تناسب دارد: ابن شهر آشوب در معالم العلماء (ص ۱۳۴) از اين کتاب با عنوان الدرجات ياد می کند و می نويسد: " أبو عبد الله البصري. أستاذ القاضي عبد الجبار المعتزلي، له كتاب الدرجات‏ في تفضيل أمير المؤمنين (ع‏)". همو در مناقب اشارات و نقل هایی از اين کتاب دارد ( مناقب آل أبي طالب، ۲/ ۱۷۳-۱۷۴؛ نيز نک: الصراط المستقيم إلى مستحقي التقديم ؛ ج‏۱ ؛ ص۱۵۳). عبد الجليل قزويني هم در نقض (ص۱۰۷ ) از اين کتاب با همين عنوان ياد کرده و می نويسد: «و اين فصل بشرح در كتاب «الدّرجات‏» كه شيخ ابو عبد اللّه البصرى‏ كرده است ببايد ديدن و دانستن تا معلوم شود كه امير المؤمنين عليه السّلام را در فضايل هر يك از صحابه با وى مشاركت است و آنچه او بدان مخصوص است ايشان را بجمع [يا بجميع‏] نبوده است». در منابع شيعی در کتاب الصراط المستقيم هم به اين کتاب توجه داده شده منتهی با عنوان الایضاح و چند سطری هم از آن نقل شده است (نک: الصراط المستقيم إلى مستحقي التقديم، ۲/ ۷۷ تا ۷۸).

در يک مجموعه خطی متأخر که شامل چندين متن و از آن جمله چند متن زيدی است متنی در امامت و در موضوع موازنه و افضليت حضرت امير (ع) منسوب به ابو عبد الله بصري ديده می شود که برای بحث ما قابل توجه است. با عنایت به اينکه محتوا و بخشی از آنچه در اين متن ديده می شود با متن منقول در کتاب الصراط المستقيم و منابع ديگر شيعی کم و بيش برابر است احتمالا اين همان متنی است که منابع شيعی بدان اشاره دارند. با اين وصف مشخصات اين متن تطابقی همه جانبه و قابل انتظار با توصيف منابع زيدی و معتزلی درباره کتاب ابو عبد الله بصري ندارد. قسمتی از مطالب اين متن موجود هم بيشتر به نظر می رسد به قلم يک نويسنده امامی مذهب است و اگر اصالت متن را هم بپذيريم احتمالا متن موجود با اصلاحات و اضافاتی شيعی روبرو شده است. بعيد هم نيست آنچه علمای شيعه با عنوان کتاب الدرجات ابو عبد الله بصري می شناخته اند بر اساس متنی جعلی بوده که عنوان الدرجات را هم بر خود داشته است. هر چه هست اگر اصالت بخشی از اين متن چند برگی را هم بپذيريم بايد گفت اين نسخه کامل نيست و همه متن کتاب ابو عبد الله بصري را شامل نمی شود. در شماره آينده مجله مطالعات شيعی متن اين کتاب منسوب به ابو عبدالله بصري همراه با توضيحات مفصل درباره سرشت و سرنوشت اين متن منتشر می شود؛ ان شاء الله.
شنبه ۴ خرداد ۱۳۹۸ ساعت ۱:۴۶
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت