دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۷۰٫۱۰۸ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۳۹ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۴۸
بازدید از این یادداشت : ۱٫۳۳۸

پر بازدیدترین یادداشت ها :
در مجموعه عاشر افندي، شماره ۴۷۱ مجموعه ای است از آثار شمس الدين اصفهاني، شارح محصول فخر رازي در علم اصول که حائز اهميت است و در اينجا آن را معرفی می کنيم. قبل از هر چيز بايد تذکر دهم اين شمس الدين اصفهاني با شمس الدين اصفهاني شارح تجريد متفاوت است و بر او مقدم؛ با اين وصف هر دو متخصص در علم کلام و منطق و جدل و نظر و خلاف و اصول فقه. پيش از معرفی اين نسخه مناسب است مختصری درباره اين شمس الدين اصفهاني مطالبی را تقديم کنم:
نام و نسب او چنين است: أبو عبد الله شمس الدين محمد بن محمود بن محمد بن عبّاد/ عیّاد العجلي الأصفهاني، قاضي و فقيه و متکلم و اصولی شافعي (۶۱۶- ۶۸۸ ق/ ۱۲۱۹- ۱۲۸۹ م) از سلاله أبو دلف عجليّ. آنچه درباره او در منابع تراجم نگاری آمده چنين است که اصلاً اهل اصفهان بود و همانجا نيز چشم به جهان گشود و آموزش اوليه ديد. بعدها به بغداد رفت و نيز به آسيای صغير. در بغداد در فقه به درس شيخ سراج الدّين الهرقلي و در علوم عقلی به درس تاج الدّين الأرموي، شاگرد فخر رازي حاضر شد. او در روم در درس اثير الدّين ابهري حاضر شد و از او حکمت آموخت و علم جدل. وی بعد از سال ۶۵۰ ق نيز به شام درآمد و قاضي منبج شد و آنگاه راهی مصر گرديد و متولی قضای قوص و نيز بعداً کرک شد. در بخش پايانی عمر شمس الدين باز به قاهره درآمد و آنجا مقيم شد و تدريس می کرد و همانجا نيز در ۲۰ رجب ۶۸۸ درگذشت. ذهبي در تاريخ الاسلام درباره توليت قضاء و نيز تدريس از جانب او می نويسد: ".... ولي قضاء منبج في الأيّام النّاصريّة، ثمّ دخل ديار مصر، و ولي قضاء قوص، ثمّ ولي قضاء الكرك، ثم رجع إلى مصر و ولى تدريس المدرسة الصّاحبيّة البهائيّة بمصر، و أعاد و أفاد. ثمّ ولّي تدريس مشهد الحسين، و تدريس الشافعيّ، رحمه الله. و تخرّج به خلق، و رحل إليه الطّلبة و كتب عنه الحديث: علم الدّين البرزاليّ، و غيره."
از آثارش بايد به شرح المحصول فخر رازي اشاره کرد با عنوان الكاشف عن المحصول که در سالهای اخير به چاپ رسيده و اثر ارزشمندی است و در آن از شروح ديگر متقدم بر خود بر اين کتاب بهره برده است. عکس نسخه ای بسيار کهنه از آن در کوپريلی همينک در برابر چشم نويسنده اين سطور است. کتاب ديگری نيز داشته به نام «غاية المطلب» در منطق. ديگر تأليفی که از او نام برده اند کتابی است با عنوان القواعد/ الفوائد في العلوم الأربعة که از آن پس از اين سخن خواهد رفت. منابع به اين کتاب او مکرر اشاره کرده اند و اينکه در چهار فن بوده: اصول الفقه، و اصول الدّين، و منطق، و خلاف و گفته اند که بهترين تأليف او بوده است. او آشنايی نيکويی هم به نحو و ادب و شعر داشته است؛ اما دانش او را در فقه و حديث کم دانسته اند.
او صاحب متن عقيده اصفهانيه معروف است که می دانيم ابن تيميه بر آن شرحی معروف و انتقادی نوشته است. عبارت آغازين اين شرح بر اين قرار است: "سئل شيخ الإسلام أبو العباس تقي الدين بن تيمية قدس الله روحه ونور ضريحه وهو مقيم بالديار المصرية في شهور سنة اثني عشر وسبعمائة أن يشرح العقيدة التي ألفها الشيخ شمس الدين محمد بن الأصفهاني الإمام المتكلم المشهور الذي قيل إنه لم يدخل إلى الديار المصرية أحد رؤوس علماء الكلام مثله وأن يبين ما فيها فأجاب إلى ذلك واعتذر بأنه لا بد عند شرح ذلك الكلام من مخالفة بعض مقاصده لما توجبه قواعد الإسلام فإن الحق أحق أن يتبع والله ورسوله أحق أن يرضوه إن كانوا مؤمنين والله تعالى يقول : وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا...وليعلم أن الشرح المطلوب الآتي ذكره اشتمل ولله الحمد مع اختصاره على غرر قواعد أصول الدين التي لم ينهض بتحقيق الحق فيها إلا الجهابذة النقاد من سادات الأولين والآخرين كما ستشهد ذلك ويشهد به وقت التأمل أهل العدل والإنصاف من المحقين المحققين والله سبحانه ولي التوفيق والهادي إلى سواء الطريق وهو حسبنا ونعم الوكيل.
برخی منابع شرح حال او از اين شمار است: الإشارة إلى وفيات الأعيان ۳۷۷، و الإعلام بوفيات الأعلام ۲۸۷، و العبر ۵/ ۳۵۹، ۳۶۰، و طبقات الشافعية الكبرى ۵/ ۴۱ (۸/ ۱۰۰)، و طبقات الشافعية اسنوي ۱/ رقم ۱۴۱، و مرآة الجنان ۴/ ۲۰۸، و البداية و النهاية ۱۳/ ۳۱۵، و تذكرة النبيه ۱/ ۱۲۵، ۱۲۶، و فوات الوفيات ۲/ ۲۶۵، و طبقات الفقهاء الشافعيين ۲/ ۹۳۲، ۹۳۳ ش ۱۲، و الوافي بالوفيات ۵/ ۱۲ رقم ۱۹۶۷، و المقفى الكبير ۷/ ۱۴۳، ۱۴۴ رقم ۳۲۳۸، و السلوك ج ۱ ق ۳/ ۷۵۰، و عيون التواريخ ۲۳/ ۳۷، ۳۸، و عقد الجمان ۲/ ۳۸۷، و طبقات الفقهاء لابن قاضي شهبة ۳/ ۵۵- ۵۷ ش ۴۹۱، و النجوم الزاهرة ۷/ ۳۸۲، و حسن المحاضرة ۱/ ۳۱۳، و تاريخ الخلفاء ۴۸۴، و بغية الوعاة ۱/ ۱۰۳ (در آن تاريخ وفات: سال ۶۷۸ ق)، و الفوائد البهية ۱۹۷، و شذرات الذهب ۵/ ۴۰۶، و هدية العارفين ۲/ ۱۳۶، و الأعلام ۷/ ۳۰۸، و معجم المؤلفين ۱۲/ ۶، و ديوان الإسلام ۱/ ۱۳۲ رقم ۱۸۴؛ تاريخ‏الإسلام،ج‏۵۱،ص:۳۴۸ تا ۳۴۹.
نکته جالب در اين ميان اين است که نويسنده اين سطور در طی بررسيهايی که در نسخه های کلامی و فلسفی مجموعه های موجود در کتابخانه سليمانيه به عمل آورد به نسخه ای از کشف الحقائق في تحرير الدقائق تأليف اثير الدين أبهري دست يافت که در آن کاتب نسخه اطلاعات جالب و دقيقتری درباره شمس الدين اصفهاني که از شاگردان اثير الدين ابهري بوده و نيز خود ابهري ارائه داده است؛ اطلاعاتی درباره تحصيلات و استادان شمس الدين اصفهاني. برخی از اين جزييات در ترجمه احوال او ذکر نشده و يا با اين دقت نيست. سبب نقل اين اطلاعات از سوی کاتب اين است که نسخه اساس او از کشف الحقائق ابهري به کتابت شمس الدين اصفهاني بوده که خود نسخه اش را با یک واسطه بر اساس نسخه اصل استادش، نويسنده کتاب فراهم کرده بوده است. اطلاعاتی که شمس الدين اصفهاني اينجا ارائه می دهد به ويژه در زمينه ارتباط او با استادان حکمت و کلام در دورانش و از آن ميان اثير الدين ابهري و تاج الدين ارموي (تاج الدين ابو الفضائل محمد بن الحسين بن عبد الله الأرموي صاحب الحاصل من المحصول و شاگرد معروف فخر رازي؛ در متن آنچه می آيد، به اشتباه کاتب تاج الدين را محمود بن أبي بکر خوانده که بی ترديد غلط است. در اينجا کاتب دچار سبق قلم شده و ميان سراج الدين ارموي و تاج الدين ارموي خلط کرده است) حائز اهميت است. اين نسخه در کتابخانه جار الله به شماره ۱۴۳۶ موجود است و عنوان نسخه بر روی برگ آغازين چنين است:
کتاب کشف الحقائق في تحرير الدقائق تصنيف الإمام العلامة أثير الدين المفضل بن عمر بن المفضل الأبهري رحمه الله
در برگ ۱۳۴ الف، در پايان اين کتاب حکمي اثير الدين ابهري، رقم کاتب که حاوی اطلاعات مهمی در رابطه با شمس الدين اصفهاني است چنين است: "تمّ العلم الطبيعي من کتاب کشف الحقائق وبتمامه تمّ جميع الکتاب والحمد لله ربّ العالمين ووافق الفراغ منها (فوق السطر: منه) يوم الإثنين أول يوم من شهر ربيع الآخر سنة أربع وسبعين وستمائة بالقاهرة حرسها الله تعالی من نسخة نسخها بخطّه لنفسه الإمام العلامة شمس الدين محمد بن محمود بن محمد الإصفهاني أطال الله أيامه وکان نسخه إياها من نسخة منسوخة من الأصل وکان فراغه رضي الله عنه من نسخها عشية يوم الجمعة ثاني عشر شهر رمضان المعظّم سنة ستّ وأربعين وستمائة وهو مقيم ببغداد بمدرسة الشرفية منها وقال رضي الله عنه: قرأت هذا الکتاب علی مصنّفه وصحبته مدة وسافرت في صحبته من الروم إلی الموصل وأقام المصنّف بالموصل مدّة وهو (فوق السطر: وأنا) في خدمته ملازم للتحصيل ثمّ سافر المصنّف إلی العجم وانتقلت أنا إلی بغداد واجتمعت بالشيخ الإمام العلامة تاج الدين محمود بن أبي بکر (کذا) الأرموي ثمّ انتقلت أيضاً إلی حلب ومنها إلی قلعة جعبر قاضياً ومنها إلی ديار مصر وتولّيت الحکم بقوص ثمّ نقلني سلطان الوقت إلی الکرک حاکماً. وجدت هذه الحکاية مکتوبة بخطّ الإمام شمس الدين المذکور آخر نسخته کتبها بالکرک بتاريخ جمادي الأولی سنة إحدی وسبعين وستمائة. قال الناسخ لهذا الکتاب: اجتمعت بالشيخ الإمام العلامة شمس الدين المذکور في أول شهر صفر من عام أربع وسبعين وستمائة بمصر ولازمت مجلسه للتحصيل وقال لي توفي مصنّف هذا الکتاب بششتر وکان مرضه نسيج (؟) في ذراعه أعقبه إسهالاً ولم يذکر لي تاريخ موته".
در حاشيه بالای اين برگ پايانی کتاب نيز چنين ديده می شود که توضيحی است درباره سرنوشت برگ انجامين نسخه در دست: "جميع ما في هذا الوجه من هذه الورقة وجدته في الورقة المقطوعة الذي المکتوب علی الباقي منها هذه العلامة ۲۲۲ بخطّ الناسخ فنقلته هنا بتاريخ يوم الثلاثاء الثاني والعشرين من شهر جمادي الآخرة سنة ثمان وسبعين وستمائة بالقاهرة وقطعت تلک الورقة لآفة حدث بها".

حال به معرفی مجموعه محل سخن اين يادداشت می پردازيم:
کتاب نخست اين مجموعه، القواعد الکلية في جملة من الفنون العلمية تأليف شمس الدين اصفهاني است. اين کتاب که در منابع شرح حال نگاری او بهترين کتابش توصيف شده همانطور که پيشتر گفتيم در چهار فنّ منطق، جدل/خلاف، اصول فقه و علم کلام بر مبنای تفکر کلام اشعري است و البته ناظر به تحولات علم کلام در دوران پس از فخر رازي است و متأثر از اوست و گاه به سخنان فلاسفه نظر دارد و بر آنها انتقاد می کند. بر روی برگ آغازين نسخه در فراز برگ چنين گواهی را می بينيم: "قراءة من أوله إلی آخره علی المصنّف وفي آخر النسخة خطّ المؤلف الإصفهاني وإجازته". پس اين نسخه بر خود مؤلف خوانده شده و در آخر نسخه هم خط و اجازه همو ديده می شود؛ به شرحی که خواهد آمد. عنوان کتاب اول در نسخه چنين آمده است:
کتاب القواعد الکلية في جملة من الفنون العلمية
تصنيف مولانا وسيدنا وشيخنا القاضي الإمام العالم العامل المحقق الزاهد العابد الوارث الراسخ القدوة العلّامة الکامل شمس الدين حجة الإسلام قاضي القضاة سيد العلماء والحکّام مفتي الفرق سيف النظر ناصر الحقّ شيخ المذاهب قدوة الأئمة أبي عبد الله محمد بن محمود الإصبهاني متّع الله المسلمين بدوام حياته ورضي عنه
رقم کاتب در پايان کتاب اول چنين است:
۹۶ الف: علّقه لنفسه الفقير إلی الله تعالی أحمد بن يحيی بن محمد بن علي بن محمد القرشي نفعه الله بالعلم في الدارين وعفا عنه وکمل يوم الثلثاء رابع عشر صفر سنة خمس وسبعين وستمئة أحسن الله خاتمها ...
در همين برگ اجازه ای از شمس الدين اصفهاني ديده می شود: "قرأ عليّ هذا الکتاب المسمّی بالقواعد الکلية من أوله إلی آخره المولی السيد الصدر الأجلّ الأوحد الإمام العالم الفاضل الکامل المتقن المحقق الحسيب النسيب علاء الملة والدين شرف الإسلام والمسلمين أحمد بن سيدنا قاضي القضاة محي الملة والدين ابن سيدنا قاضي القضاة رکن الدين أدام الله علوه ورحم سلفه قراءة بحث وإمعان وتحقيق وإتقان مع التفطن في (؟) معانيه الرموزة والتقط (؟) فائقه وصافيه (؟؟؟) والله يرزقه وإيانا صالح القول والعمل ويصونه وإيانا عن الخطأ والخطل بمنه وکرمه کتبه مؤلفه الفقير إلی الله تعالی محمد بن محمود بن محمد بن عباد الاصفهاني بتاريخ المحرم سنة ستّ وسبعين وستمائة بمصر المحروسة حامداً لله ومصلّياً علی سيدنا ونبينا محمد وآله وعترته الطيبين الطاهرين وحسبنا الله ونعم الوکيل"
در کنارش بلاغی است از شخصی که نسخه را مقابله کرده بر نسخه ای که بر مؤلف خوانده شده بوده
بعد از آن در اين مجموعه متنی است در جدليات و خلافيات که در واقع بخشی مهم از اهتمامات شمس الدين اصفهاني را به خود اختصاص می داده و اين متن هم مانند ديگر متنهای اين مجموعه، از هموست: ۹۶ ب: فصل في الإرشاد إلی الصحيح من النکت والفاسد منها. پايان آن در برگ ۱۱۰ب: علّقه لنفسه الفقير إلی الله تعالی المستغفر من ذنبه أحمد بن يحيی بن محمد بن علي بن محمد القرشي ...
در برگ ۱۱۱ الف، اشعاری به فارسی با خط کهن ديده می شود که بسيار جالب توجه است؛ به ويژه که اين مجموعه در مصر کتابت شده.
رساله بعدی هم در منطق جدلی است که از ۱۱۱ ب آغاز می شود و با اين شروع: "قال سيدنا وشيخنا وإمامنا قاضي القضاة علّامة العلماء مفتي الفرق شيخ المذاهب بقية السلف الصالح شمس الدين أبو عبد الله محمد بن محمود الإصبهاني أمتع الله بحياته ورضي عنه وأثابه الجنّة".
اين متن سوم تا ۱۱۸ ب ادامه می يابد. بعد از آن از برگ ۱۱۹ ب، متن عقيده معروف شمس الدين اصفهاني که ابن تيميه آن را شرح کرده می آيد تا ۱۲۰ الف ؛ آغاز آن: "وقال أيضاً مولانا الإمام العالم الفاضل السيد القاضي القدوة العلامة قاضي القضاة علامة العلماء مفتي الفرق سيد العلماء والمتکلمين أبو عبد الله محمد بن محمود الأصبهاني رضي الله عنه وأثابه الجنّة"
رساله بعدی متنی است با عنوان کيفية المناظرة وترتيب البحث؛ باز در جدل و آداب البحث از ۱۲۲ ب تا ۱۲۳ الف. رساله بعد از آن هم که از ۱۲۳ب تا ۱۲۸ الف ادامه می يابد باز هم رساله ای در خلافيات و جدليات است. در برگ انجامين نسخه در ۱۲۸ الف رقم کاتب که در همه متون مجموعه ظاهراً عيناً يک تن نيست، چنين است (۱۲۸ الف): نجز في العشر الأول من جمادي الآخرة سنة أربع وسبعين وستمئة؛ وقوبل بالأصل المنقول منه حسب الطاقة.

چنانکه می بينيم شمس الدين اصفهاني دانشمندی متخصص در علم کلام اشعري، و در منطق و جدل و خلاف و آداب البحث بوده است. وی در نسلی از دانشمندان سنی قرار می گيرد که به ويژه پس از سقوط بغداد و در پی تحولات فرهنگی عصر ايلخانيان سعی کرد در بخشهای تحت نفوذ مماليک فعاليت خود را ادامه دهد؛ گرچه خود تحت تأثير روند علوم عقلی در ايران و بغداد عصر ايلخانی بود. اين شمار از دانشمندان سنی که به ويژه تحت تأثير کلام فخر رازي و گرايشات فلسفی او بودند، آشنايی خوبی با حکمت سينوی و به ويژه تحصص در منطق ارسطويی داشتند و در نشر منطق در میان درس آموختگان و در نهادهای آموزشی مصر و شام بعداً بسيار مؤثر افتادند. شمس الدين اصفهاني نمونه ای است از همين دامنه تأثير فضای فرهنگی عصر ايلخانان در خارج از آن محيط يعنی در مصر و شام مملوکی. يکی از مهمترين دلمشغولی های اين دانشمندان مباحث مربوط به علوم جدل و خلاف و آداب البحث بود که در آن از آگاهيهای خود از منطق ارسطويی بهره می بردند. کلام و گرايشات کلامی آنان متأثر از مباحث فيلسوفان اسلامی بود و به ويژه از طريق آثار فخر رازي و شاگردانش با حکمت بوعلی آشنا بودند؛ گرچه برخی از آنها بيشتر گرايش انتقادی تعدیل شده ای را نسبت به فلسفه دنبال می کردند. در اين دوران تدوين آثاری در منطق، کلام فلسفی و فلسفه (در قالب تدوين شروح بر آثار ابن سينا و به ويژه اشارات و يا تدوين آثاری در سه گانه منطق، طبيعی، الهی) همراه بود با توجه به علم اصول فقه (بيشتر در حول و حوش کتابهای المحصول فخر رازي و يا مختصر ابن حاجب) و از همان رهگذر توجه به علوم جدل و خلاف و آداب البحث. در واقع مجموعه اين علوم، ارائه ساختاری آموزشی را در قالب علوم عقلی در نهادهای آموزشی دنبال می کرد و فی المثل تدوين آثاری در جدل و آداب البحث به همان اندازه برای کسی مانند اثير الدين ابهري اهميت داشت که تدوين آثاری در منطق و فلسفه. اينها تماماً نشان از تلاشها برای بومی سازی علوم حکمی و سازگار کردن آن با فقه و اصول فقه و منظومه های اعتقادی اهل سنت و به ويژه در ميان اشعريان داشت؛ به نحوی که از نيمه های سده هفتم به بعد و به ويژه در سده هشتم در ميان سنيان ايران و عراق و حتی مصر و شام آموزش فلسفه و به ويژه علوم منطقی همراه بود با آموزش اصول فقه و جدل و آداب البحث. در اين مورد در نوشته های بعدی توضيحات بيشتری را ارائه خواهم داد. نکته جالب در اين ميان اين است که شمس الدين اصفهاني که آثارش بيشتر در جدل و آداب البحث و علم خلاف است و اهتمام اصلی او خود را در شرح مفيدش بر المحصول فخر رازي نشان می دهد، در عين حال شاگرد اثير الدين ابهري در حکمت بوده که می دانيم خود از عالمان فلسفه و از مؤثران در اين فضای فلسفی در دوره ما بعد فخر رازي و در فضای علوم عقلی دوران پيش و پس از عصر ايلخانان مغول است. شمس الدین علاوه بر اينکه در منطق کتاب های مستقل و يا فصول قابل اعتنا داشته، بنابر يک روايت کتاب شفاء ابن سينا را هم می خوانده و تدريس و مذاکره می کرده است ( نک: الدرر الکامنة، ۵/ ۱۳؛ گويا مقصود همين شمس الدين اصفهاني است و نه آن ديگری)؛ امری که با توجه به شناختمان نسبت به کسانی همانند او چون سراج الدين ارموي و کمی بعدتر بدر الدين تستري در دورانش کاملاً گواهی شده است.

شنبه ۱۸ خرداد ۱۳۹۲ ساعت ۱۲:۵۸
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت

مهران
۲۶ آذر ۱۳۹۶ ساعت ۱۶:۱۷
الان داشتم سفرنامه ابن بطوطه رو میخوندم رسیدم به بخشی از اون که راجع به دیدارش از قاهره بود و اتفاقا داشت از علمای شهیرش صحبت میکرد که در راس اونها اسم این عالم شمس الدین اصفهانی برده شده بود, منم کنجکاو شدم و گوگل کردم و به این سایت و معرفی نامه رسیدم