دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۸۳٫۶۷۵ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۱۱۶ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۸۶
بازدید از این یادداشت : ۱۱۰

پر بازدیدترین یادداشت ها :
برخی از نويسندگان به اشتباه و بر اثر برخی قرائن نا استوار صاحب بن عبّاد، وزير معروف آل بويه را امامی مذهب معرفی می کنند. او بی ترديد در مباحث کلامی، معتزلی بود و در اين زمينه شماری از آثارش باقی مانده و منتشر هم شده. او در مذهب نيز بر گرايش زيدی بود. زيدی بودن او را ابو حيان توحيدي به طور نمونه در اخلاق الوزيرين (ص ۱۶۷) مورد توجه قرار داده است. مناسبات حسنه و عميق او با زيديه و امامان زيدی هم کاملا در منابع مختلف گزارش شده است. استاد ما مرحوم محقق جعفري معتقد بود او در نهايت بر مذهب امامی شد که البته دليلی بر آن نداريم. آنچه اينجا مد نظر من در اين يادداشت است توجه دادن به اين نکته است که عمده مطالب ابو طالب هاروني در کتاب الدعامة در بحث از امامت زيدی و معتزلی و نقد بر اماميه به گواهی خود ابو طالب برگرفته از مجالس بحث صاحب بن عبّاد بوده است. البته بخشی از آنچه در اين کتاب در نقد آرای اماميه مطرح شده قبل تر توسط کسانی مانند ابو زيد علوي و يا ابو العبّاس حسني، دو عالم مهم زيدی ري مطرح شده بود اما بخشی از مطالب تازه اين کتاب به احتمال زياد و چنانکه خود ابو طالب هاروني هم گزارش می کند از تعاليم صاحب بن عباد اخذ شده است. در اين نوع مطالب صاحب بن عبّاد (و ابو طالب هاروني) هم سخن و نقدشان ناظر به شيوه های ابن راوندي در دفاع از مقوله امامت عقلی و مسئله نص و ضرورت آن است و هم ناظر به نقد شيوه متمايز و کم و بيش عقلی/ سمعی ابن قبه رازي. با مقايسه مطالب کتاب الدعامة با مطالب بخش امامت المغني تأليف قاضي عبد الجبّار به نظر می رسد که مجالس صاحب بن عباد در اين زمينه قبل از تأليف بخش امامت کتاب المغني که در سال ۳۸۰ ق پايان گرفته برگزار می شده است و حتی می توان اثر نقدهای صاحب بن عباد را بر بحث های امامت اماميه در کتاب المغني هم ديد؛ گرچه المغني تحولات عميقتری را در نظر اماميه در زمينه امامت بازتاب می دهد که به احتمال قوی ناظر به آثار شيخ مفيد در اين زمينه است. يعنی قاضي عبد الجبّار با شماری از آثار شيخ مفيد درباره امامت آشنا بوده و آنها را در کتابش و در نقدش بر اماميه مد نظر داشته است. اين البته در کنار توجهی است که قاضي عبد الجبّار به طور خاص به آثار ابن قبه در اين زمينه داشته است.
صاحب بن عباد کتابی هم درباره امامت داشته که در آن ضمن پذيرش اعتقاد به تفضيل حضرت امير (که اعتقاد زيديه و در عين حال شماری زياد از معتزليان بغداد و حتی بصره بود) امامت خلفای سه گانه را تأيد کرده بود. اين گرايش البته در ميان زيديه بی سابقه نبود و علاوه بر زيديه بتری، شماری از زيديه معتزلی مشرب سده چهارم به آن اعتقاد داشتند. با اين وصف به نظر می رسد صاحب بن عباد در جا انداختن اين باور در ميان شماری از زيديه ايرانی مؤثر بوده است. اين کتاب او شايد خلاصه همان بحث های مجالس او بود که هاروني در الدعامة به آنها اشاره می کند. هر چه هست ابن نديم در الفهرست از آن ياد می کند (ص ۱۹۴). گرچه اين کتاب مفقود است اما احتمالا چنانکه گفتيم مطالبش همين هايی است که در کتاب الدعامة امروزه در دسترس است. اين کتاب ظاهرا در دسترس شيخ مفيد قرار گرفته بوده و آن را در کتابی نقد کرده است. اين کتاب شيخ مفيد را رجال نگاران شيعی ياد کرده اند: كتاب النقض على‏ ابن‏ عبّاد في الإمامة (رجال النجاشي، ص ۳۹۹؛ الطوسي، فهرست كتب الشيعة و أصولهم و أسماء المصنفين و أصحاب الأصول، ص ۴۴۵ ؛ بسيار بعيد است که مقصود از ابن عباد در اينجا معمر بن عبّاد معتزلی باشد). آنچه شيخ مفيد در اين کتاب در نقد صاحب بن عبّاد گفته بوده بايد عمدتا مربوط باشد به نقدهای او بر نظريه نص اماميه چنانکه اثرش را در کتاب الدعامة می بينيم. شريف مرتضی در کتاب الشافي به انواعی از مطالبی که نمونه اش را در کتاب الدعامة می بينيم پاسخ داده و به احتمال قوی بخشی از اين پاسخ ها را مديون کتاب استادش شيخ مفيد است؛ گرچه شريف مرتضی مطالبی انحصاری هم در نقد آن گونه مباحث دارد که خود او مبتکر آن است (نک: مقاله ای که به زبان انگليسی درباره الشافي با همکاری يکی از محققان جوان نوشته ام و امسال ان شاء الله منتشر خواهد شد).
در پایان این نکته را متذکر شوم که شيخ مفيد نظرش بر اين بود که صاحب بن عباد معتزلی بوده است. اين نکته را ابن طاوس در اليقين نقل کرده؛ کما اينکه همو می گويد که شريف مرتضی کتابی داشته به نام الانصاف در رد باورهای صاحب بن عباد؛ باورهایی که تحت تأثير جاحظ داشته است. عبارت ابن طاوس چنين است (نک: اليقين في اختصاص مولانا علي عليه السلام بامرة المؤمنين، ص ۴۵۷):
"من كتاب الأنوار تأليف الصاحب الفاضل إسماعيل بن عباد و إن كان في تصانيفه ما يقتضي موافقة الشيعة في الاعتقاد لأننا (کذا: إلا أننا) وجدنا شيخ الإمامية في زمانه المفيد محمد بن النعمان قدس الله روحه قد نسب إسماعيل بن عباد إلى جانب المعتزلة في خطبة كتاب نهج الحق و كذلك رأينا المرتضى نور الله ضريحه قد نسب إسماعيل بن عباد إلى جانب المعتزلة في كتاب الإنصاف الذي رد فيه على‏ ابن‏ عباد الذي يتعصب للجاحظ فقال إسماعيل بن عباد في كتاب الأنوار الذي ذكرناه ما هذا لفظه...."
از عبارت ابن طاوس دقيقا معلوم نمی شود که اين کتاب نهج الحقّ تأليف صاحب بن عباد بوده و يا شيخ مفيد؟ بعيد نيست که مقصود کتاب نهج السبیل فی الأصول صاحب بن عباد باشد و شيخ مفيد از خطبه آن کتاب استنباط قطعی پيدا کرده بوده که صاحب بن عبّاد در مذهب بر اعتزال بوده است. قسمت هایی از اين کتاب که در دانش کلام معتزلی است اخيرا منتشر شد.
دوشنبه ۱۴ خرداد ۱۳۹۷ ساعت ۱۰:۰۰
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت