دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۴۷٫۸۵۸ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۷۹ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۱۲
بازدید از این یادداشت : ۱٫۶۵۲

پر بازدیدترین یادداشت ها :

حديث در كنار قرآن در ساختن و به وجود آوردن تعاليم و مناسك ديني مسلمانان در طول تاريخ اسلامي جايگاه و سهمي مهم داشته است . در سنت حقوقي اسلامي معمولا از سنت پيامبر به عنوان منبع دوم شريعت پس از قرآن نام مي برند و به دليل ارتباط حديث با سنت ، حديث پس از قرآن منبع مورد رجوع حقوقدانان و عقايد نگاران مسلمان بوده است .حديث بنابر عقايد اسلامي مجموعه سخنان منقول از پيامبر اکرم است در قالب عباراتي به زبان عربي كه مي تواند حداقل از يك عبارت ساده شامل دو كلمه تا گاهي سخناني در قالب خطبه و يا احاديث بلند كه چندين صفحه را اشغال مي كند ، تشكيل شده باشد . اين سخنان گاهي در قالب نقل قول مستقيم از پيامبر وگاهي در قالب بخشي از يك حكايت از زندگي ايشان است كه يكي از صحابه نقل مي كند و در ضمن آن سخنان حضرت را در مورد واقعه اي خاص در زمان حيات پيامبر بيان مي كند . بنابراين حديث به طور مستقيم با زندگي حضرت رسول و فعاليتهاي ديني و اجتماعي ايشان در ارتباط با جامعه مومنان ( = امت ) و به تعبير رايج اسلامي سيره مرتبط است و از همين رو تاريخ حديث با تاريخ سيره نويسي ارتباط وثيقي دارد . بنابر اعتقادات اسلامي در كنار قرآن به عنوان كتاب آسماني مسلمانان كه سخنان خداوند در قالب وحي به پيامبر بوده است ، بايد سنت پيامبر نيز مبناي عقيده و رفتار مؤمنان قرار گيرد . سنت پيامبر بنابر تعريف شامل سه بخش گفتار حضرت رسول ، رفتار وي و تاييد و رضايت او از عمل ديگران است كه مجموعا سنت يعني سيره عملي پيامبر را تشكيل مي دهد . در سنت اسلامي عقيده بر اين است كه از عصر صحابه ، مؤمنان به سنت پيامبر توجه و اعتنا داشته اند و سعي در حفظ و نگهداري آن براي استناد به سنت در موقع نياز به تشخيص حكم شرعي يعني آنچه كه به عنوان دستور العمل ديني تلقي مي شده است ، داشته اند. اين امر به اين دليل بوده است كه در سنت اسلامي افزون بر قرآن ، كه شامل وحي و گفتار خداوند است ، مسلمانان موظفند دستورات پيامبر را هم به اين دليل كه مشتمل بر تفسير قرآن و يا بهرحال به گونه اي ( با تفسيرهاي مختلفي كه از اين مسئله وجود دارد ) حاكي از امر و نهي الهي است ، عمل كنند و در رفتار ديني خود مورد تبعيت قرار دهند . به اين دليل و به علت نياز به شناخت موضع پيامبر در مسائل مختلف ديني و به تدريج اجتماعي ، مسلمانان به احاديث وسنت پيامبر اهميت مي بخشيدند و آن را مورد حفظ قرار مي دادند . بر همين اساس در سنت اسلامي عقيده عام بر اين است كه صحابه به انحاء مختلف و از جمله حفظ و از بر كردن و يا نگاشتن حديث سعي در حفظ سنت پيامبرشان داشته اند .

با توجه به منابع موجود مي دانيم كه در سده نخست مخالفتهاي بسيار و به صورتي جدي فرا روي تدوين حديث وجود داشته است . دامنه اين مخالفتها تا نيمه اول سده دوم قمري نيز رسيده بود. يكي از مهمترين دلايل اين مخالفت اين مسئله عنوان مي شد كه اين نگراني وجود دارد كه حديث جاي قرآن را بگيرد و يا با آن آميخته شود . ولي با اين وصف در ميان صحابه اشخاص مختلف و از جمله امام علي (ع) را مي شناسيم كه با كتابت حديث موافق بوده اند و يا عملا ، چنانكه منابع ما گزارش مي كنند دست اندر كار كتابت حديث بوده اند . اين منابع حتي از كتابت حديث در عصر پيامبر نيز خبر مي دهند. اما اگر در آغاز حديث و اقوال صحابه تنها به صورت شفاهي ويا به صورت نگارش بر روي استخوان و پوست و چرم ( = صحيفه ) حفظ مي شد ولي در خلال صد و پنجاه سال اول اسلام و به تدريج ما شاهد انتقال از اين وضعيت به دوره نگارش منظم حديث به صورت دفاتر حديثي ( = دفاتر ) هستيم كه طبعا اين دوره متأثر از سنت نوشته هاي رسمي و علمي پيش از اسلام در ميان ايرانيان و بيزانس و نيز همزمان با تكامل ادبي زبان و خط عربي در بخشهای ادبی و فنی بوده است . پس از اين دوره و در نيمه دوم سده دوم قمري مسلمانان دست به تدوين مصنفات حديثي يعني كتابهايي با موضوعات خاص زدند و عملا تدوين حديث به تصنيف حديث تبديل شد. اما با وجود روي آوردن محدثان به كتابت و تصنيف حديث و ظهور آن به صورت مكتوب ، اما حديث همچنان در شكل شفاهي ارائه و مورد آموزش قرار مي گرفت و انتقال آن توأم با سنت شفاهي آموزش بود و اين امر طبعا شرايط ويژه ای برای ارائه متون حديثي فراهم می کرد. البته تمامي اين مراحل تحت تأثير عوامل سياسي و اجتماعي و مذهبي بوده است[۱].

محتواي حديث در آغاز بيشتر در حوزه سيره پيامبر و تفسير پاره هايي از قرآن بود. البته با توجه به حضور قوي فضاي آخر الزماني و معاد باورانه دو قرن نخستين كه تحت تأثير منازعات و فتنه هاي سياسي و ديني تشديد شده بود ، باورهاي مذهبي مسلمانان در اين باره در قالب ادبيات حديثي و گفتارهايي منسوب به پيامبر و صحابه درباره مسائل زهد و ترغيب به زهد باوري و نيز سرنوشت امت و ادبيات پيشگويي ( = الفتن والملاحم ) و همچنين مسائل اختلافي در حوزه عقايد كه فراخور محيط سياسي ، اجتماعي و مذهبي دو سده نخستين در حديث خود را بازتاب مي داد و ادبيات ديني را متحول مي كرد ، ظهور مي كرد[۲]. احتمالا در اواخر سده نخست تلاش براي بهره مندي از حديث براي فقه آغاز شد و اشخاصي به عنوان دانشمند در امور ديني در كنار قرآن ، از حديث استفاده مي كرده اند . اين امر با نيازهاي حاكميت سياسي پيوند داشت ، گرچه شماري از همين اشخاص نسبت به حاكميت امويان و نظام قدرت اسلامي موضع انتقادي داشتند . ظهور ادبيات حديثي با محتواي فقهي ، كما اينكه محققين مختلفي بررسي كرده اند ، پس از ظهور گرايشات فقهي / حقوقي بوم هاي مختلف بوده است ، كه خود ريشه در يك تحول تاريخي و پيچيده داشت[۳].

به دليل مرجعيت "سنت" صحابه و مهمتر از همه خلفاي راشدين و نظرات فقهي آنان و شاگردان صحابه ( تابعين ) در جامعه معاصر آنان و بسته به بومهای مختلف، "سنت " آنان نيز مورد توجه مومنان بود و بنابراين مجموعه اي از احاديث و گفتارهاي منسوب به پيامبر و يا نظرات صحابه و حتي تابعين كه در قالب نقل قول و يا حكايتي مشتمل بر سنت و سيره پيامبر ومومنان نخستين بود ، به تدريج در قرنهاي نخستين فراهم شد و به تدريج فزوني گرفت . به تدريج نيز شيوه نقل احاديث از طريق زنجيره اي از راويان شکل گرفت كه نسلي پشت نسل احاديث را از پيامبر روايت مي كردند و براي نسلهاي بعدي نقل مي كردند . در سنت اسلامي اين زنجيره نقل راويان را اصطلاحا سَنَد حديث و به اين عمل اِسناد حديث مي گويند ؛كساني هم كه در كار نقل و روايت حديث بودند راوي / راويان حديث و متخصصان اين رشته از دانش برآمده از آن را محدِّث مي خوانند.
--------------------------------------------------------------------------------

[۱] از ميان كتابهاي محدثين كهن در اين موضوع مراجعه به كتاب خطيب بغدادي ( درگذشته ۴۶۳ /۱۰۷۱ ) تحت عنوان تقييد العلم و همچنين كتاب ابن عبدالبر ( درگذشته ۴۶۳ / ۱۰۷۰ ) با عنوان جانع بيان العلم و فضله مفيد است ، چرا كه حاوي بسياري از گزارشها درباره روند ممنوعيت نگارش حديث تا مرحله مصنفات است . در همين مورد نيز نك : م . أ . الخطيب ، السنة قبل التدوين ، چاپ دوم ( بيروت : دارالفكر ، ۱۹۷۱ ) .

[۲] براي اين ادبيات ، نك :

Lawrence Conrad , “ Apocalyptic Tradition and Early Islamic History “ , Paper Presented at the Seminar on Early Islamic Historiography , School of Oriental and African Studies , University of London , ۲۸ January , ۱۹۸۵ .

[۳] براي يك مورد كه درباره يزيد بن ابي حبيب ( درگذشته ۱۲۸ / ۷۴۶ ) مفتي مصر گفته شده و مؤيد همين نظر است ، نك : الذهبي ، تراجم ، ص ۸۳ . براي ورود احاديث حلال و حرام به شمال آفريقا در ايام عمر بن عبدالعزيز ، خليفه نامدار اموي ، نك : ابن عذاري ، بيان ، ۱/ ۴۸ .
چهارشنبه ۲۲ فروردين ۱۳۸۶ ساعت ۱۰:۳۹
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت