دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۶۹٫۸۴۰ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۱۸۲ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۴۸
بازدید از این یادداشت : ۱٫۰۸۹

پر بازدیدترین یادداشت ها :

در برخی کتابهای زيديه به نشوان حميري، دانشمند و اديب و لغت دان و مؤرخ برجسته يمن در سده ششم قمری و با گرايشات ويژه زيدی کتابی در تفسير قرآن نسبت داده شده با عنوان التبيان في تفسير القرآن. در مورد ريشه اين انتساب جای کار هست و البته مقصود من در اين يادداشت بحث درباره اين موضوع نيست (درباره او، نک: مقاله اسماعيل الأکوع درباره او که بعداً صورت کتاب گرفت و مستقلاً هم به چاپ رسيد؛ نيز مقدمه کتاب مهم او با عنوان شمس العلوم؛ چاپ دمشق). آنچه جالب توجه است انتساب تعدادی از نسخه های تفسيری به او در کتابخانه های مختلف و به طور مشخص برلين، وين و آمبروزيانا و با عنوان التبيان في تفسير القرآن است که به دليل وجود مجلدات متفاوت از تفسير اين تصور را دامن زده که او تفسيری کبير داشته در مجلدات متعدد و پر حجم که از آن تنها مجلداتی در اين کتابخانه ها موجود است. من شخصاً در يمن و در کتابخانه های مخلف خصوصی و يا عمومی آنجا، با نسخه ای از تفسير و با انتساب به نشوان حميري برنخورده ام؛ اما با اين وصف در نسخه های مذکور موجود در کتابخانه های اروپايی، دست کم تعدادی از آنها آشکارا بر روی نسخه ها، کتاب به نشوان حميري نسبت داده شده و عنوانش هم التبيان في تفسير القرآن فرض شده اند. اين نسخه ها همگی ريشه يمنی دارند و از يمن به اين کتابخانه ها منتقل شده اند. برای نويسنده اين سطور فرصتی فراهم شد تا نسخه های اين کتاب را در اين کتابخانه ها، تنها جز يک مورد بررسی قرار دهم. نسخه کتابخانه آمبروزيانا را از نزديک بررسی نکرده ام اما گزارشی درباره آن داريم که می تواند برای داوری نهايی ما در اين يادداشت به کار آيد.
در کتابخانه دولتی برلين چندين نسخه موجود است که يا بر روی برگهای آغازين آن عنوان التبيان و با انتساب به نشوان الحميري ديده می شود و يا اينکه در فهرست آلوارت از احتمال انتساب آنها به نشوان سخن رفته است. اين نسخه ها در مجموعه گلازر اين کتابخانه موجود است؛ بدين قرار:

- ش ۲۲۹ با عنوان: جزء دوم التبيان نشوان الحميري. در اين متن از کشاف نقل می کند (مانند ۱۸۴ الف: قال صاحب الکشاف و ۲۲۱ ب). نسخه کتابت ۹۱۶ ق است. در اواسط نسخه در ۲۱۴ الف، اين تعبير ديده می شود: "تمّ تفسير هذه السورة بحمد الله وحسن توفيقه. والحمد لله ربّ العالمين. وصلی الله علی سيدنا محمد وآله وصحبه وسلّم. قال رضي الله عنه تمّ تفسير هذه السورة بفضل الله وإحسانه يوم السبت الثالث عشر من شهر شعبان سنة أربع وثلثين وستمائة". با وجود انتساب اين تفسير به نشوان در برگ آغازين، اين تفسير از نشوان نيست؛ بل تفسيری است سنی و با بررسی معلوم شد که نسخه ای است از تفسير کبير فخر رازي و تاريخ ۶۳۴ ق نيز برخلاف تصور کاتب نسخه گلازر، نه از نويسنده تفسير و بل از کاتب نسخه مادر بوده است. لازم به توضيح نيست که اين تاريخ به نشوان حميري هم که چند دهه پيش از اين تاريخ درگذشته نمی تواند مربوط باشد. از ديگر سو، نشوان حميري از کشاف نمی توانسته نقل کند؛ چرا که در زمان او هنوز کشاف به يمن نرسيده بوده است.

-ش ۱۸۲. اين نسخه به نشوان منسوب نشده اما در فهرست آلوارت از احتمال انتساب آن بحث شده. در اين نسخه از الکشاف (نک: ۴۷ الف. و ۷۵ الف. ۱۱۲ ب) نقل می کند. نيز از قاضي عبدالجبار و ابو الحسين بصري (نک: ۱۳۱ الف؛ ۱۴۱ الف). نشوان الحميري اصولاً بسيار بعيد است که بتواند نقلی از ابو الحسين بصري داشته باشد. در زمان او آثار ابو الحسين به يمن نرسيده بود. نسخه جزء دوم کتاب است و به خط محمد بن سليمان بن محمد بن سالم بن يحيی بن سالم بن عواض بن محمد بن محمد (؟) بن محمد بن احمد بن سالم بن احمد بن ابی الفتوح بن محمد بن ؟؟. با تاريخ ۷۸۳ ق. آغاز آن افتادگی دارد. اين نسخه هم چيزی نيست جز نسخه ای از تفسير کبير فخر رازي.

- ش ۲۳۶. اين نسخه کهنسال هم تنها در فهرست محتملاً متعلق به نشوان حميري و تفسير التبيان او دانسته شده. در آن از ابو مسلم اصفهاني نقل بسیار دارد و نيز از ماوردی و قشيري و ابن العربی المالکي و ابو المعالي جويني با تعبير "قال الامام ابو المعالی" (نک: ۱۲الف، ۱۶۳ب، ۱۶۶الف، ۴۲ الف). بعد از بررسی معلوم شد که اين کتاب چيزی نيست جز نسخه ای از يکی از مجلدات تفسير قرطبي.

- ش ۲۳۲ گلازر. اين نسخه که بر روی برگ آغازين آن، به عنوان جزء سوم نشوان الحمیری معرفی شده چيزی نيست جز مجلدی از تفسير بغوي.

- علاوه بر نسخه های گلازر برلين، در مجموعه گلازر وين نيز نسخه ای هست با شماره ۱۰۸ و با عنوان التبيان از نشوان حميري که آن هم بر روی برگ آغازين، مجلد دوم اثر فرض شده و کتابت آن هم ۸۸۲ ق است. بعد از بررسی اين نسخه دريافتم که اين نسخه چيزی نيست الا نسخه ای از کشاف زمخشري.

- دست آخر بايد به نسخه ای اشاره کنم از التبيان نشوان الحميري در کتابخانه آمبروزيانا، با شماره سی ۱۸که آن را خود نديده ام اما به گواهی فهرست آن کتابخانه (ج ۲، ص ۱۳۵) گرچه نسخه به نشوان نسبت داده شده و بر روی آن عنوان کتاب و مؤلف آمده اما آن هم چيزی نيست جز نسخه ای از الکشاف زمخشري.
بدين ترتيب بايد گفت که هيچ کدام از نسخه های منسوب به نشوان الحميري که متعلق به کتاب التبيان في تفسير القرآن او فرض می شده از او نيست و اصلاً معلوم نيست که از کتاب او، اگر واقعاً او تفسيري با اين عنوان داشته نسخه ای باقی مانده باشد.
چهارشنبه ۱۱ مرداد ۱۳۹۱ ساعت ۱۴:۱۶
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت