دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۶۰٫۲۴۴ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۲۸ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۴۷
بازدید از این یادداشت : ۱٫۵۷۷

پر بازدیدترین یادداشت ها :

در پنجاه ساله اخير در ايران مطالعات در حوزه فلسفه اسلامی شتاب بيشتری نسبت به گذشته پيدا کرده است. متنهای زيادی تصحيح شده و برخی از کتابهای فلسفی نيز به فارسی ترجمه شده است. به ويژه شناخت ما از فلسفه ملا صدرا با انتشار تقريبا کامل آثارش و نيز ترجمه و شرح نويسی بر آن بسيار بهبود يافته است. کتابهايی مانند بداية الحکمة و نهاية الحکمة هم آخرين نمونه های متنهای درسی فلسفی است که به ويژه برای شناخت يک دوره فلسفه اسلامی بسيار با اهميت قلمداد می شوند. در اين ميان خاصتاً در اين سی سال اخير همتی وجود داشته برای انتشار تقريرات و يا صورت مکتوب جلسات درسهای فلسفه، به ويژه درسهايی که در حول و حوش متنهای فلسفه صدرايی مانند شرح منظومه در قم و تهران ارائه می شده و يا همينک در جريان است. برخی کتابهای راهگشا و تفسير گونه بر متنهای فلسفی که پايه دروس بوده و هستند نيز منتشر شده که حاوی تدقيقاتی در فلسفه و به ويژه مکتب صدرايی است که از بهترين نمونه های آن تعليقه بر نهاية الحمکة است. برخی از مدرسان فلسفه از گذشته دورتر و تا به امروز بيشتر مشی مشايی داشته و دارند و به تدريس کتابهای ابن سينا دلبستگی نشان می دهند. کتابهايی هم از اين دست مدرسان و عالمان به فلسفه اسلامی منتشر شده همانند حکمت بوعلي. دهها مجلس تدريس فلسفه اسلامی و شرح و تفسير کتابهای فلسفی در اين دوره برگزار شده و همچنان تداوم دارد و کتابهای زيادی هم مانند آموزش فلسفه، دروس فلسفه، قواعد کلی در فلسفه اسلامی و از اين قبيل منتشر شده که بسيار خوب می تواند ما را به شناختی دقيق از عبارات متنهای فلسفی ابن سينا، سهروردی، ملا صدرا و حاجی سبزواری رهنمون کند. در سالهای اخير هم به ويژه نهضت تازه ای در چاپ آثار فلسفی و به ويژه آثار فلسفی دوره صفوی به بعد اعم از شروح و حواشی و تعليقات و متنهای اصلی و غيره آغاز شده و گاه متنهايی هم که پيشتر منتشر شده بود، از نو و با تصحيحی انتقادی در اختيار قرار گرفته است. چندين مجله هم يا اختصاصا و يا عمدتا به مقالات در حوزه فلسفی اختصاص يافته اند که به ويژه بخش عمده آنها بررسی برخی از مقولات فلسفی و تشريح آنها و مقايسه آرای متفکران و فيلسوفان مختلف در يک مسئله ويژه مانند وجود ذهنی، اصالت وجود و يا مباحث منطقی است. اينها همه البته در جای خود بسيار ضروری و شايسته تقدير است. اما نقص کار ما در حوزه تاريخ و مسائل فلسفه اسلامی در چيست؟
پيش از اينکه به اين پرسش پاسخ دهيم، مناسب است نگاهی گذرا داشته باشيم به وضعيت فلسفه اسلامی در دنيای عرب. در مصر و لبنان و ساير کشورهای اسلامی همواره اهتمام به چاپ کتابهای فلسفه اسلامی وجود داشته و البته در چند دهه اخير شتاب آن کمتر شده است. کتابهای زيادی هم در حوزه تاريخ فلسفه اسلامی منتشر شده که عمدتا چندان راهگشا نيست. برخی نيز از منظر ايدئولوژيک به فلسفه اسلامی پرداخته اند که مهمترين نمونه های آن محمد عابد الجابري است. در ازهر از قديم البته مقداری فلسفه و بيشتر منطق تدريس می شده و در دوران جديد و با نهضت اصلاح طلبی توجه به فلسفه در آنجا به ويژه با شخصيتهايی مانند مصطفی عبد الرازق و نسلی از شاگردانش بيشتر شد. با اين وصف رويکرد سلفی در مصر منجر به توليد کتابهايی شد در نقد فلسفه و بيشتر بر پايه نقدهای ابن تيميه بر فلسفه و منطق؛ مانند کتابهای علي سامي النشار. کتابها و متنهای فلسفی زيادی هم در مصر در شصت سال اخير منتشر شده که از جمله بايد به کوششهای ابراهيم مدکور و تعدادی از همکارانش اشاره کرد. اما بی ترديد مهمترين تلاشها برای شناخت ابعاد مختلف فلسفه اسلامی را در مصر عبد الرحمان بدوي سامان داد؛ با انتشار مهمترين متنهای فلسفی و نيز ارائه برخی تحقيقات درباره نهضت ترجمه کتاهای يونانی و ويرايش و معرفی متنهای ترجمه شده ارسطويی، افلاطونی و نو افلاطوني. بيشتر مقالات او در زمينه نهضت ترجمه يا ترجمه مستقيم تحقيقات دانشمندان غربی است و يا برگرفته از آن. در مصر و لبنان و عراق به ويژه و بر خلاف ايران، اهتمام به متنهای فلسفی و آرای فيلسوفانی خارج از مکاتب فلسفی ابن سينا و يا سهروردي و ملا صدرا قابل توجه بوده است: انتشار کتابهای کندي، فارابي، عامري، يحيی بن عدي، فيلسوفان مسيحی حلقه او و همچنين ابن هندو، مسکويه و امثال آنان و حتی فلسفه اخوان الصفا و نيز فلسفه نو افلاطونی اسماعيليان ايرانی همواره بيشتر از ايران محل توجه و عنايت بوده است. در مصر و مغرب عربی و لبنان در کنار اين فيلسوفان، آثار فلسفی ابن باجه، ابن طفيل، ابن رشد و شماری ديگر از فيلسوفان اندلس نيز همواره مورد توجه بوده؛ فيلسوفانی که تقريبا در ايران هيچ حضوری ندارند (الا به مناسبت کتابهايی که ارائه تاريخ فلسفه را هدف خود قرار داده اند و يا درضمن مداخل دائرة المعارف ها). درست همانند ايران که به دلايل مختلف سياسی / اجتماعی و فرهنگی توجه به آثار سهروردي همواره محل عنايت بوده و هست، در مراکش و تونس اهتمام به آثار ابن رشد به ويژه در چند دهه اخير فزونی گرفته است. البته انتشار آثار ابن رشد در کشورهای عرب، ابتدا از مصر و لبنان آغاز شد و بعد به مغرب عربی کشيده شد. تمامی متنهای فلسفی ابن رشد بارها و بارها منتشر شد و کتابها و مقالات زيادی در اين زمينه منتشر گرديد. در سالهای اخير به ويژه متفکرانی مانند محمد عابد الجابري و نسلی از شاگردانش به خصوص در اين زمينه در مراکش فعال بوده اند. در اين ميان مقاصد الفلاسفه و تهافت الفلاسفه غزالی و تهافت التهافت ابن رشد و بحث درباره نقادی فلسفه از سوی غزالی و پاسخ ابن رشد توجه زيادی را در کشورهای عربی به خود اختصاص داده است. در حالی که ابن رشد در ميان ابن رشد پژوهان عرب عموما به عنوان آخرين فيلسوف مسلمان قلمداد می شده و حتی نحوه تفکر او را پاره ای متفکران ايدئولوژيک جديد عرب و به ويژه مغربی به عنوان نماد عقلانيت عربی و حتی الگويی برای گذار از سنت به تجدد و رويکرد وی را در نسبت ميان عقل و دين مبنايی برای بحث از سنت و مدرنيته فرض کرده اند، در ايران تقريبا هيچ مطالعه شايسته ای درباره او و آثار فلسفی اش صورت نگرفته و کتابهايش جز در يکی دو دهه اخير و آن هم بسيار حاشيه وار مورد توجه محققان حوزه فلسفه اسلامی قرار نگرفته است. اگر در ايران ابن رشد اقبالی نيافته است، ممکن است طبيعی جلوه کند، اما اهتمام نسبت به کندي و فارابی هم چندان زياد نبوده، مگر چاپ افست تعدادی از کتابهای فارابی در سالهای اول انقلاب (درباره فلسفه سياسی او کارهايی صورت گرفته اما متافيزيک او و سهمش در فلسفه اولی تحت تأثير غلبه تفکر ابن سينا، تقريبا در ايران مغفول مانده است و از آثار فلسفی او در الهيات تحليل درستی صورت نگرفته است. همينکه هنوز هم فصوص را کتابی از او می دانند نشان می دهد که ما شناخت درستی از تحولات فلسفه در فاصله ميان فارابي و ابن سينا نداريم). علاوه بر اينها ما در ايران عمدتا تنها به شماری ويژه و خاص از آثار فلسفی ابن سينا عنايت داشته ايم و بسياری از کتابهای ابن سينا تنها بر اساس چاپهای مصر و حيدرآباد و چاپهای اروپايی آن در ايران در اختيار است. در دوره مکتب سينوی و شارحان افکار او در خراسان و عراق و شام و مصر، هنوز جای کار بسيار هست. کما اينکه درباره ناقدان او هم بايد تصحيحات و تحقيقات متعددی سامان گيرد: از يک سو می دانيم که در خراسان سنتی فلسفی در ميان شاگردان مستقيم و يا غير مستقيم او وجود داشته که با وجود آنکه بسياری از آثار آنان از ميان رفته اما آنان در نضج انديشه های فلسفی ابن سينا تأثير مهمی داشته اند. قسمتی از اين آثار البته موجود است و به چاپ هم رسيده اما تحليل دقيقی روی سهم هر يک از فيلسوفانی مانند بهمنيار، لوکري، خيام، ابن سهلان ساوي و ديگران نشده است. بررسی شروحی که بر آثار ابن سينا تا چند قرن بعد از وی نوشته شد؛ به ويژه بر اشارات او می تواند روند اين تحول را نشان دهد. از آن سو بايد سهم ابو البرکات بغدادي را که کتابش المعتبر نيازمند تصحيح انتقادی است، در نقد فلسفه ابن سينا و ارائه پاره ای نظريات نوين دقيقا مورد بررسی قرار داد و تأثير او را بر نسلی از دانش آموخته های فلسفه چون شرف الدين مسعودي، افضل الدين غيلاني و فخر رازي و اصولا در روند تحولات بعدی فلسفه بررسی نمود. مطالعات درباره ابو البرکات برخلاف مجامع آکادميک غربي، در ميان ما تقريبا غائب است و تنها چند کتابی به زبان عربی درباره او منتشر شده که اهميتی ندارند. فلسفه ابن سينا مورد انتقاد متکلمان قرار گرفت و بررسی اين نقدهاست که می تواند به ما نشان دهد دقيقا فلسفه ابن سينا را در سده های بعد از او چگونه می فهميده اند و در چه پيش زمينه ای آن را دريافت می کرده اند. هنوز کارهای بسياری بايد درباره نقدهای غزالي، ملاحمي، شهرستاني، افضل الدين غيلاني، شرف الدين مسعودي و ديگران و نسبت هر يک با ديگری انجام داد و متنهای کهنه را منتشر کرد و تحليل نمود.
با اين وصف فهرست مرحوم يحيی مهدوي از آثار ابن سينا از کارهای شايسته ای است که در اينجا بايد از آن نام برد و نيز کتابهايی که توسط انتشارات بيدار در قم تصحيح و يا به صورت افست چاپ شد. همينک آنچنانکه شنيده ام انجمن حکمت قصد دارد تا فهرستی کامل از آثار ابن سينا و نسخه های خطی و چاپی آن فراهم کند و نيز چاپ کاملی از آثار فلسفی ابن سينا را. می دانيم که پيش از انقلاب به مناسبت کنگره جهانی ابن سينا در ايران، تعداد زيادی از آثار ابن سينا و به ويژه آنچه به فارسی است منتشر شد و مطالعاتی درباره زندگی و آثارش ارائه گرديد. مدخل ابن سينا در دائرة المعارف بزرگ اسلامی و نيز مداخل بسياری از فلاسفه و يا موضوعات فلسفی ديگر در همين کتاب که به قلم استاد ارجمند شادروان دکتر شرف الدين شرف خراسانی تدوين شد (نمونه ها: ابن باجه، ابن رشد، اخوان الصفاء، اثولوجيا و ...) به ويژه به دليل اهتمام به آنچه در مغرب زمين درباره اين مسائل ارائه شده و نيز به دليل ارائه منظومه فلسفی آنان در يک ساختار کلی، ارزش خاص خود را دارد. از ديگر سو، همانطور که در مصر عبدالرحمان بدوي تلاش زيادی برای شناسايی فلسفه اسلامی کرد؛ در ايران به طور خاص بايد به شادروان محمد تقی دانش پژوه اشاره کرد که تصحيح متنهای زيادی از فارابی (به ويژه در منطقيات)، ابن سينا و شماری از فلاسفه مکتب سينوی فراهم کرد و مهمتر از آن از يک سو در جهت ارائه تحقيقات تاريخی در حوزه فلسفه اسلامی به شناسايی فيلسوفان دوره های مختلف اسلامی به ويژه فيلسوفان ايرانی پرداخت و از ديگر سو نسخه های خطی فلسفی کتابخانه های ايران و ترکيه و ديگر کشورها را به دقت مورد بررسی و شناسايی قرار داد و از رهگذر اين مطالعات متنهايی کمتر شناخته شده و يا حتی ناشناخته را در اين زمينه منتشر کرد. دانش پژوه تنها به مکتب سينوی عنايت نداشت؛ بلکه وی به ويژه به آثار فارابی و نسخه های خطی آثار او و نيز مکتب تحقيقات ارسطويی بغداد در سده چهارم و اخلاف فارابی و کندی در خراسان و ری و بغداد توجه نشان می داد و آثاری از برخی از آنان منتشر کرد. جدا از دکتر شرف، دانش پژوه تنها کسی در ايران بود که در مطالعه تاريخ فلسفه اسلامی به روند نهضت ترجمه کتب يونانی و سريانی و به تحقيقات غربيان در اين زمينه دلبستگی داشت و از آن تحقيقات در نوشته های خود بهره می گرفت. او البته زبانهای يونانی، لاتين، سريانی و عبری را نمی شناخت و طبعا ناگزير بود از طريق تحقيقات دانشمندان غربی درباره ترجمه های متون فلسفی يونانی به سريانی و عربی (و بعد به واسطه عربی، به عبری و لاتين) به کاوش بپردازد. شرف الدين خراسانی با وجود آشنايی با زبان يونانی و ترجمه متافيزيک ارسطو از زبان اصلی به اين شاخه از مطالعات در حوزه تاريخ فلسفه در شکل تفصيلی و در ارائه تحقيقاتی اوريجينال چندان علاقمند نبود و به هر حال همه آنچه گفته شد نشان می هد که اين رشته از مطالعات در تاريخ فلسفه اسلامی در کشور ما متأسفانه مورد غفلت قرار گرفته است. نه تنها کاری اصيل در اين زمينه تاکنون در زبان فارسی منتشر نشده، بلکه حتی اهميت آن برای مطالعه و تعمق در خود فلسفه اسلامی، و نه صرفا تاريخ آن چندان مورد توجه محققان ايرانی قرار نگرفته است؛ به طوری که تنها تعداد محدودی از کتابها و مقالات محققانی که در اين زمينه در مغرب زمين از حدود بيش از صد و پنجاه سال پيش بدين سو و به شيوه تحليل تاريخی و فيلولوژيک کار کرده و يا می کنند به فارسی ترجمه شده است (به استثنای چند کتاب و مقاله درباره ادوار تاريخ نهضت ترجمه و ريشه های فلسفه های اسلامی در دوران متأخر نو افلاطوني و مسيحی سريانی که به وسيله شادروان احمد آرام و يا به همت مرکز نشر دانشگاهی منتشر شده؛ کتابها و مقالاتی از اوليری، کرمر، ديميتری گوتاس و روزنتال و شمار محدودی ديگر. تاريخ فلسفه ماجد فخري هم کم و بيش کلياتی در اين زمينه ارائه داده و به فارسی هم ترجمه شده است. هنوز مهمترين کتابهايی که در غرب درباره فارابي و ابن سينا در طی صد سال اخير نوشته شده و بسياری از آنها هنوز قابل استفاده است به فارسی ترجمه نشده است). اقبال به اين دست تحقيقات در کشورهای عربی هم چندان زياد نيست، به استثنای عبد الرحمان بدوي که در ترجمه و تعميق اين دست پژوهشها مساهمتی ستايش بر انگيز داشت. علاوه بر اينها دهها سال است که تحقيقات و مطالعاتی به صورت کتاب و مقاله درباره فيلسوفان اسلامی، درباره کسانی مانند کندي، فارابي، ابن سينا، ابن رشد و ديگر فيلسوفان و يا مکاتب فلسفی دوران اسلامی، مسلمان، مسيحی و يا يهودی در مغرب زمين و عمدتا به سه زبان اصلی روپايی انجام می شود و انتشار می يابد که تقريبا هيچ کدام از آنها به فارسی ترجمه نشده است. حال بايد ديد که اين تحقيقات به چه کار می آيد و چرا بايد فلسفه اسلامی را از منظر تحقيقات تاريخی متن محور مورد مطالعه قرار داد:
فلسفه اسلامی در يک محيط مجرد باليده نشد. از يک سو می دانيم که جريانهای کلامی و مکاتب فلسفی آنان در جريان بود: ابن سينا در محيطی باليد که کلام معتزلی و اشعري و حنفی (مانند آثار ابو منصور ماتريدي) در مسائلی بحث می کردند که در الهيات فيلسوفان مسلمان هم درباره همان موضوعات کم و بيش بحث می شد؛ مسائلی مانند وجود، شيئيت، ذات، ماهيت، صفات، اعراض، طبائع، جسم، عليت / سببيت و بسياری ديگر از مسائل اصلی کلام فلسفی. نهضت ترجمه هم در همين بستر به وجود آمد. مترجمان بغداد هم زمان بودند با اوج اقتدار متکلمان معتزلی و جهمی و اين خود ديالوگی را ميان آنان فراهم می کرد. متکلمان آن طور که فان اس به خوبی نشان داده از همان اوائل سده دوم در بصره از طريق جريانات الحادی و زنديقان با آرای فلسفی يونانی آشنايی می يافتند و بحثهای آنان در نسبتی با بحثهای فيلسوفان يونانی بود که به شکل شفاهی در اين حوزه ها متداول بود. به همين دليل از همان آغاز يعنی از دوران هشام بن الحکم و ابو الهذيل و نظّام آنان با آرای فلسفی ارسطو و ديگر فيلسوفان يونانی نخست از طرق شفاهی و بعد از طريق ارتباط گيری با دستاورد نهضت ترجمه آشنايی يافتند. ترجمه ها طبعا تحت تأثير واژگانی بود که پيشتر در اين محيط برای بيان آرای فلسفی/ کلامی به کار گرفته شده بود و حتی انتخاب کتابها برای ترجمه آن طور که ديميتری گوتاس نشان داده، بی ارتباط با نهضت کلامی دوران مأمون نبود. در همين پيش زمينه بايد آثار فلسفی کندی و فارابي را تحليل کرد. تحقيقات متعددی تاکنون در زمينه نسبت ميان کلام معتزلی با فلسفه کندی و فارابی و حتی ابن سينا در زبانهای اروپايی انجام شده که برای تحليل دقيق آثار فلسفی اين فيلسوفان اهميت دارد. ابن سينا نظام فلسفی خود را در چارچوب الهيات فلسفی ای بنا نهاد که بخش عمده ای از مسائلش عينا مسائل متکلمان هم بود؛ گرچه در دستگاهی متفاوت. بسياری از عبارات کتابهای او را بايد در واکنش به دستگاه کلامی متکلمان ديد و معنا کرد. او آشکارا در پاره ای از مباحث تحت تأثير گرايش متکلمان بوده؛ چيزی که ابن رشد نيز بدان متفطن است و او را به همين دليل در اين دست مسائل مانند وجود و ماهيت بيرون از سنت ارسطويی ارزيابی می کند. در تحقيقات جديد اين موضوع در پاره ای از تحقيقات مد نظر بوده است (مانند کتاب متافيزيک ابن سينا از روبرت ويسنوسکي و شماری ديگر از مقالات او در مجله علوم و فلسفه اسلامی کمبريج. اين مجله از نقطه نظر ارائه آخرين تحقيقات در زمينه فلسفه اسلامی از نمونه های کم بديل است). تحولات فلسفی ابن سينا در آثار دوره های مختلفش را هم گاه با همين پيش زمينه می توان مورد مطالعه قرار داد.
از ديگر سو ابن سينا و پيش از وی فارابی و کندی ميراث سنتهای مختلف فلسفی کلاسيک و هلنيستی را در اختيار داشتند و بخشی از اين آثار به زبان های سريانی و آنگاه عربی و با توجه به زمينه های تاريخی برای انتخاب متون، ترجمه شد. برای تحليل آرای ابن سينا شناخت متنهای اصيل و منحول برآمده از نهضت ترجمه که به فيلسوفان يونانی منسوب بود ضرورتی است انکار ناپذير. اگر اين شناخت درباره منابع مختلف الهام فيلسوفان مسلمان وجود نداشته باشد، نمی توان به روشنی نقاط اصيل تفکر فلسفی فيلسوفان مسلمان و مساهمت آنان را در سنتهای مختلف فلسفی که از پيش از اسلام در دوره کلاسيک و يونانی مآبی وجود داشته به خوبی درک کرد. شماری از اين ترجمه های متون فلسفی موجودند و قابل مقايسه اند با متنهای اصلی (که بخش زيادی از آنها به زبان يونانی موجودند و بارها و بارها ترجمه و چاپ شده اند) و نيز با نقل قولها و يا تأثيرات غير مستقيم آن متون ترجمه شده در کتابهای فلسفی فيلسوفان مسلمان. تفسير متافيزيک ارسطو تأليف ابن رشد (مشتمل بر ترجمه عربی متافيزيک) و يا ترجمه طبيعت ارسطو به عربی و يا ديگر ترجمه های عربی که از کتابهای مختلف ارسطو در منطق و مباحث مختلف طبيعيات و از آثار افلاطون و نيز برخی آثار شارحان ارسطويی ارسطو در دوره يونانی و نيز تعدادی از آثار اصيل و يا منحول متأثر از سنت شارحان نو افلاطونی همينک در اختيار ماست منابع خوبی است برای اينکه بتوانيم شفاء بوعلي (منطق و طبيعيات و الهيات) را بر پايه آن تحليل و رمز گشايی کنيم. ابن سينا دست به يک انتخاب آگاهانه زده است که همه اين سنتها در دستگاه فلسفی او حضور دارند و وی کوشيده منظومه جديدی در ادامه منظومه های فلسفی پيش از او که در چارچوب هماهنگ کردن ميراث فلسفی سنتهای گذشته ارائه می شد به دست دهد؛ البته اين بار نه تنها بر اساس آن ميراث هلنيستی و بل با ابتنا و عنايت بر کلام اسلامی. در تحقيقات غربی درباره ابن سينا و فارابی و کندی و ابن رشد به همين دليل به تاريخ اين سنتهای فلسفی عنايت می شود و تأثيرات و الهام گيری ها در چارچوب اين پيش زمينه مورد مطالعه قرار می گيرد. می دانيم که در زمان ابن سينا، مکتب فلسفی او درست به دليل ميزان وفاداری وی به ارسطو و يا سنت نو افلاطوني مورد انتقاد قرار می گرفته است. در بغداد و خراسان دنباله های مکتب فارابي و همچنين مسيحيان بغدادی که شاگردان يحيی بن عدي بوده اند، از يک سو و نيز وفاداران به مکتب کندي از ديگر سو منتقد ابن سينا بوده اند. ابن سينا و پيش از او فارابي ميراث سنت نوافلاطونی ای را در اختيار داشتند که در راستای هماهنگی افلاطون و ارسطو کار می کرد و از ديگر سو سنتی ارسطويي که در پی هماهنگ ساختن ارسطو با خودش و شرح و تبيين آن در اين چارچوب بود (همانند اسکندر افروديسی). تلفيقی که در فلسفه های فارابی و ابن سينا از نظام فکري و فلسفی اين دو فيلسوف يونانی به دست داده شده ابتکاری شخصی نبوده است؛ اين کوشش در پی چندين قرن سنت/ سنتهای دوگانه ياد شده به وجود آمد که در نوشته هايی اصيل و يا منحول و دست خورده و يا خلاصه هايی که درصدد سازگاری ميان ارسطو و افلاطون نوشته شده بودند، ارائه شده بود و به دست مسلمانان رسيد. متألهان مسلمان انديشه نو افلاطوني دوران متأخر يونانی مآبی را نظامی مناسب برای ارائه توضيح فلسفی برای اعتقاد دينی به خدا به عنوان علت فاعلی عالم و در عين حال غايت دستگاه آفرينش قلمداد کردند و با تلفيق نظام صدور به سبک انديشه نو افلاطوني با دستگاه طبيعی ارسطويی در تحليل طبيعت و حرکت؛ و البته بعدا با بهره گيری از امکاناتی از تفکر که دستگاه های کلامی و الهياتی که متکلمان به آنان می بخشيدند، موفق شدند در چارچوب همان سنت تلفيقی گذشته که خود ميراث دار آن بودند، گامی به جلو پيش روند.
طبعا برای درک صحيح مساهمت فيلسوفان مسلمان چون فارابی و ابن سينا در چارچوب ياد شده، بايد نخست سنتهای يونانی و يونانی مآبی و ميراث آنان را به خوبی شناخت؛ دقيقا نهضت ترجمه را بازشناسايی کرد و عوامل فرهنگی و ايدئولوژيک و دينی آن را بازيافت؛ ميراث باقيمانده از نهضت ترجمه را که همينک در اختيار داريم به درستی شناخت و با واژگان آن به شکل تاريخی آشنايی يافت؛ با اصول آن مقايسه کرد و تحريرهای اصيل و منحول و يا خلاصه های درهم و آشفته و يا با اهداف خاص تنظيم شده را دقيقا از هم تفکيک کرد. واژگان و دنيای اصطلاحات در نهضت ترجمه و اسباب و بحثهای فقه اللغوی آن را دانست؛ رد پای اين متون را در کتابهای فلسفی فيلسوفان بعدی به روشنی پيدا کرد و نسبت آثار فارابی و ابن سينا را با آنها به دقت توصيح داد: ترجمه کتابهای افلاطون، ارسطو و شارحان مشايی و نو افلاطونی آنها؛ کسانی مانند اسکندر افروديسی و ثامسطيوس و افلوطين و پروکلوس و دست آخر يحيی نحوی و سهم هر کدام را در ساختن آثار فلسفی فارابی و ابن سينا جستجو کرد؛ در اين ميان شناخت آثار منحول و يا خلاصه هايی که از سنتهای تلفيقی ارسطويی/ افلاطوني وجود داشته و به دست مسلمانان رسيده بوده است اهميت دارد. اين کارها ديری است که در مغرب زمين آغاز شده است (بسياری از مواد اين پژوهش همينک در کتابهای مختلف عبد الرحمان بدوي؛ گاه بر اساس چاپهای اروپايی و گاه تصحيحات تازه در اختيار است؛ مانند کتاب شروح علی ارسطو مفقودة في اليونانية و ديگر کتابهای معروف او درباره افلاطون، ارسطو، افلوطين و نو افلاطوني ها در اسلام و نيز نصوص و رسائل فلسفی مختلفی که با عناوين گوناگون چاپ کرده)؛ درباره آرای فيلسوفان مسلمان و رد پای انديشه های فلسفی سنتهای فلسفی يونانی و يونانی متأخر (هلنيستی) در آن کتابها تحقيقات گسترده ای صورت گرفته است؛ متنهای ترجمه شده دوران نهضت ترجمه با اصل يونانی و يا با ترجمه های لاتين و عبری و سريانی در بسياری از موارد مقابله و تحريرهای متفاوت متون مورد مطالعه و مقايسه قرار گرفته است (يکی از مهمترين اين بررسيها تحقيقاتی است که درباره الهيات ارسطو، يعنی اثولوجيا و تحريرهای مختلف آن و يا درباره پروکلوس عربی و يا اسکندر افروديسی عربي صورت گرفته و سالانه تحقيقات تازه ای باز عرضه می شود و متنهای ترجمه شده با اصل يونانی و با تأثيرات مستقيم و غير مستقيم اين متنها در کتابهای فيلسوفان مسلمان مورد مطالعه و مقايسه قرار می گيرد)؛ تمايز ميان فيلسوفان دوره اسلامی همانند تمايز ميان ابن سينا و ابن رشد درست بر اساس تعلق خاطر هر کدام به يکی از سنتها و يا آثار فلسفی دوره يونانی مآبی و به ويژه شروح مختلف ارسطويي/ افلاطوني مورد مطالعه قرار گرفته؛ امری که ابن رشد را به خوبی وفادار به سنت شارحان ارسطويی ارسطو نشان می دهد. تعابير و عبارات کتاب شفاء بوعلي را اگر به درستی اين سنتها و اين آثار فلسفی ترجمه شده را که در اختيار فيلسوفان مسلمان، بی واسطه و يا با واسطه وجود داشته نشناسيم، چگونه می توانيم به روشنی تحليل کنيم و مقصود را دريابيم. درک جوهره کلام ابن سينا تنها در پرتوی چنين تحقيقاتی ميسر است. بدون چنين شناختی بسياری از گفته های ابن سينا و يا تحولات انديشه او در آثار مختلفش در قياس با يکديگر قابل شناسايی نيست. گام نخست شناخت دقيقتر مکاتب فلسفی دوره يونان ويونانی مآبی و به ويژه مکاتب و آثاری است که از طريق نهضت ترجمه، گاه اصيل و گاه منحول و يا دست خورده در اختيار مسلمانان قرار گرفته بوده است. معلوم است که وضع نظام آموزشی فلسفه در ايران هنوز بستر چنين شناختی را فراهم نکرده است. بايد نهضت ترجمه و مراحل مختلف آن و دقيقا آنچه مترجمان در انتخاب متون، ترجمه و اصلاح ترجمه های قديمطتر در دوره های مختلف روند ترجمه متون انجام می داده اند را بهتر شناخت. بخش عمده ای از اين پژوهشها در زبانهای انگليسی، فرانسه و آلمانی انجام شده و نيازمند ترجمه به فارسی برای شناخت دقيقتر و به کار گيری آن در تفسير فلسفه اسلامی است.
از نمونه های جالب توجه در اين گونه پژوهشها کاری است که کرمر درباره رسالات باقی مانده از ابو سليمان سجستاني عرضه کرده است. وی در ترجمه و تحليل اين رساله ها، مبانی و منابع الهام پاره های مختلف اين رساله ها را به درستی در سنتهای فلسفی يونانی و هلنيستی نشان داده و بدين ترتيب به روشنی در هر مسئله تحرير محل نزاع کرده و ابتنای اقوال ابو سليمان فی المثل در باب محرک اول و يا طبيعت افلاک و نفوس فلکی را بر گفتار شارحان اسکندرانی و نو افلاطونی با مراجعه به متنهايی که در اختيار ابو سليمان قرار داشته نشان می دهد. تنها در چنين حالتی است که ما می توانيم ترکيب تازه ای که از تلفيق آرای حکمای يونانی در سنت فلسفی اسلامی به دست داده می شده را دريابيم و ابتکارات نظری را به روشنی تعيين کنيم.
در چند دهه اخير شتاب اين نوع تحقيقات درباره تفاصيل نظامهای فلسفی در دوره اسلامی و تحليل کتابهای فلسفی فيلسوفان مسلمان فزونی يافته است. بررسی نسبت مقاله ها و فصول مختلف کتاب شفای بوعلي با کتاب های طبيعت و متافيزيک ارسطو و شروح ارسطويی و اسکندرانی و آثار نو افلاطونيان و تأثيری که فيلسوفان نو افلاطوني در راستای تلفيق آرای ارسطو و افلاطون و تبيين نظام مبتنی بر فيض بر فيلسوفان مسلمان گذاشته اند با اتکا بر متنها و دقت در ترجمه ها و واژگان به کار رفته و تحول واژگانی کم و بيش مورد مطالعه قرار گرفته و بايد همچنان اين نوع تحقيقات ادامه يابد (در اينجا به طور مثال کتاب ارزشمند برتولاچي را درباره متافيزيک ابن سينا می توانم اشاره وار ياد کنم).
در اين ميان به ويژه مسئله تأثير متکلمان بر دستگاه الهيات ابن سينا که پيشتر بدان اشاره کرديم، از مهمترين عناصر لازم برای درک دقيق فلسفه ابن سينا است. فی المثل مباحث وجود و ماهيت و شيئيت مواردی است که تأثير تفکر متکلمان بر ابن سينا را می توان در آن معاينه ديد. منابع الهام تفکر يک فيلسوفی مانند ابن سينا تنها در پيدا کردن کتابها و منابعی که بدانها در نوشتن آثارش مراجعه می کرده و يا شناخت استادان و محيطش نيست؛ بلکه بايد ديد که مسئله های فلسفی که پيش از او از سوی ديگران مورد بحث و مناقشه قرار می گرفته دقيقا چه بوده اند و چه نسبت گفتمانی ميان تفکر فيلسوفی به پايه ابن سينا با گفتمان متکلمان و فيلسوفان پيش از او در تک تک موضوعات کلامی و فلسفی برقرار است. برای اين منظور بايد تاريخچه طرح و حل مسائل را هم به خوبی دانست و مورد پژوهش مقايسه ای قرار داد. آثار فلسفی ابن رشد و تحليل دقيق نوشته های او و مقايسه با کتابهای ابن سينا در چارچوب تحرير دقيق مسئله ها در بستر تاريخی سنتهای فلسفی و آثاری که از هر کدام از اين سنتهای کهن در اختيار داريم می تواند ما را به منابع الهام تفکر فلسفی فيلسوفان مسلمان رهنمون کند؛ کاری که در پژوهشهای غربيان درباره فلسفه اسلامی نمونه های زيادی از آن دهها سال است که انجام گرفته و ضروری است در آموزش فلسفه اسلامی و پژوهشهای مربوطه مورد توجه محققان ايرانی هم قرار گيرد. نخستين گام ترجمه همين دست پژوهشها به زبان فارسی است.
يكشنبه ۱۳ شهريور ۱۳۹۰ ساعت ۲۳:۳۴
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت