دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۳۴۸٫۶۶۱ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۹ نفر
تعداد یادداشت ها : ۱٫۱۱۲
بازدید از این یادداشت : ۱٫۰۳۳

پر بازدیدترین یادداشت ها :

کتاب غرر الفوائد/ الفرائد و درر القلائد شريف مرتضی که به امالي معروف است تاکنون چندين بار به چاپ رسيده و از آن جمله چاپ سنگی تهران و ديگر چاپ چهار جلدی (در دو مجلد) طبع قديم قاهره و از همه مهمتر و صحيحتر و انتقادی تر طبع محمد ابو الفضل ابراهيم که در سالهای اخير هم باز در يک مجلد بزرگ تجديد چاپ شده است. محمد ابو الفضل ابراهيم در تصحيح انتقادی خود از نسخه های کهنه اين اثر بهره برده است؛ با اين وصف بعد از آن چندين نسخه کهنه تر و حتی از سده پنجم به دست آمد و معرفی شد (نک: دنا، ۷/۷۸۷) که متأسفانه هنوز اساس کار تصحيح جديدی از اين کتاب قرار نگرفته است. بی ترديد اگر تصحيحی انتقادی و بر اساس همه نسخه های کهنسال اين کتاب ارزشمند صورت پذيرد، چاپی به مراتب بهتر از چاپ انتقادی ابو الفضل ابراهيم به دست خواهد آمد. اصل اين کتاب که شامل مجالس شريف مرتضی است در ۸۰ مجلس است و البته در شماری از نسخه های کهنه کتاب، بخشی تکميلی هم به نسخه های اين کتاب افزوده شده که اصلا ارتباطی با مجالس او ندارد و شکل و شيوه متفاوتی دارد و بيشتر مجموعه ای است از رسائل و يا اجوبه مسائل او که چنانکه در اين نوع نسخه ها گفته شده به در خواست و با انتخاب خود شريف مرتضی بر يکی از نسخه های اين کتاب افزوده شده و بعدا در شماری از نسخه هايی که بر اساس آن نسخه فراهم آمده اين بخش تکميلی ديده می شود و در برخی نسخه های ديگر اصلا اين بخش موجود نيست. امتياز چاپ محمد ابو الفضل ابراهيم بر چاپ کهنتر قاهره اين است که اين چاپ اين بخش تکميلی را هم شامل است (از جمله رساله او در رد بر اصحاب الهيولی که ما آن را بر اساس دو نسخه چاپی اين رساله در اين سايت منتشر کرديم و همينک با نسخه هايی که از امالي به دست آورده ايم؛ نسخه هايی که شامل اين بخش الحاقی است آنرا دوباره ويراسته ايم که انشاء الله در يکی از مجلات آن را منتشر خواهيم کرد). البته شريف مرتضی پاسخهای مختلف به اسئله و رسائل کوچکی که به مناسبتهای معينی و در پاسخ به نيازی نوشته بوده، متعدد دارد و محتملا در دوره ای در اين انديشه بوده که اين موارد را به نسخه های امالی خود اضافه کند و عملا هم چنين کرده اما بعدا تعداد اين اجوبة المسائل چندان زياد شده که ديگر فرع زائد بر اصل می شده و لذا از اين انديشه دست شسته است و از اينرو تنها تعداد اندکی از اين دست رسائل او در پايان نسخه هايی از امالي وی ديده می شود. عمده نسخه های کهنه غرر در ايران موجود است؛ در حالی که ابو الفضل ابراهيم عمدتا بر نسخه های کهنه کتابخانه های خارج ايران تکيه کرده است (او در اين شمار از يکی از نسخه های استانبول هم بهره برده؛ و ما نيز نسخه ای ديگر به تازگی در آنجا ديديم که در دنباله معرفی خواهيم کرد).
از ويژگيهای نسخه های کتاب امالي شريف مرتضی اين است که عمدتا متکی است بر نسخه هايی با گواهی های بلاغ و اجازه و مبتنی بر اصول اوليه کهنسال که در تملک عالمان و اديبان طراز اولی بوده است که نسخه های خود را بر استادانشان خوانده بوده و يا عرضه کرده بودند و عمدتا هم نسخه ها حاشيه ها و تعليقاتی دارد بسيار ارزشمند از همين عالمان که بخشی از آنها را که در نسخه های اساس کار ابو الفضل ابراهيم بوده، در چاپ او در پاورقی ها می بينيم. به هر حال کتاب امالي شريف مرتضی و يا با عنوان درست تر غرر الفوائد به مثابه يک متن ادبی و در عين حال تفسيری و کلامی می توانسته متن مهمی برای ارتقای علمی و ادبی شاگردان قلمداد شود و به ويژه عالمانی که علقه های قوی ادبی داشته اند در اين ميان سهم عمده تری دارند. ابو الرضا فضل الله راوندي به طور خاص در انتشار آثار شريف مرتضی و برادرش شريف رضي سهم بسيار عمده ای داشته و از آن ميان در روايت و تداول نسخه های امالي سيد مرتضی. او اصولا عالمی است با عنايت فوق العاده به آثار ادبی و خود در شمار اديبان و ناقدان ادبی بسيار برجسته است که متأسفانه تاکنون سهم او در ادب عربی مورد مطالعه قرار نگرفته؛ جز ديوانش که توسط مرحوم علامه محدث ارموی منتشر شده است. از اديبان برجسته ديگر بايد به سهم ابو السعادات ابن الشجري اشاره کرد که امالی خود او هم در ادب تحت تأثير امالي شريف مرتضی بوده و او خود نسخه ای از اين کتاب به خط خودش فراهم کرده بوده است. ظاهرا گردآورنده و فراهم کننده تمامی اين امالی و يا دست کم بخشی از آن ابو يعلی جعفري (برای او نک: مقاله من در ذيل مدخل او در دائرة المعارف بزرگ اسلامی. نيز متنی کوتاه از او در امامت را سالها پيش در تهران تصحيح کرده ام که اميدوارم به زودی آن را منتشر کنم) بوده که اين نکته از پايان برخی از نسخه های اين کتاب کاملا پيداست. او اشاره کرده به تاريخ فراهم آمدن نسخه اش در روز پنجشنبه ۲۸ جمادی الاولی از سال ۴۱۳ ق (مثلا نک: امالي، چاپ ابو الفضل ابراهيم، طبع جديد، ۱/۱۹). بعدا نسخه فراهم آمده از مجالس هشتاد گانه شريف مرتضی را بر خود او می خوانده اند؛ کما اينکه می دانيم ابو الصلاح حلبي اين کتاب را از شريف مرتضی به قرائت کسی ديگر بر نويسنده شنيده بوده و نسخه او از اصول و نسخ مورد استفاده فضل الله راوندي بوده است (نک: همانجا). از عبارت ابو يعلی جعفري در پايان نسخه اش معلوم می شود که آخرين مجلس زمانی پيش از پنجشنبه ۲۸ جمادی الاولی سال ۴۱۳ ق بوده و او تصريح می کند که بعد از آخرين مجلس موجود در نسخه امالي، اين دست مجالس شريف مرتضی به دليل گرفتاريهای او در مسئوليت حج پی گرفته نشده است ("ثمّ تشاغل عنه بأمور الحجّ"؛ مطلبی در کشف الحجب، ص ۳۹۲ تا ۳۹۳ و از آنجا در الذريعة، ۱۶/۴۲ نقل شده مبنی بر اينکه اين مجالس در طول يک سفر حج شريف مرتضی و در مجالس متعددی ايراد شده، اما اين مطلب ظاهرا متکی بر سندی نيست و ظاهرا تنها تفسيری است از گفته پيشگفته ابو يعلی جعفري. شايد تنها چند مجلس آخر در سفر حج بوده و نه همه آنها). اگر هم شريف مرتضی بعدا مجالسی از نوع مجالس موجود در اين کتاب داشته ما از آن اطلاعی نداريم. البته شريف مرتضی پيش از تاريخ ۴۱۳ ق متولی امور حج شده بوده (از سال ۴۰۶ ق) اما از نسخه ابو يعلی معلوم نيست که آيا واقعا در تاريخ ۴۱۳ ق بوده که شريف مرتضی آخرين مجلس خود از اين دست مجالس را عرضه داشته بوده و يا اينکه تنها ابو يعلی جعفري نسخه خود را در اين تاريخ تکميل کرده بوده و پايان مجالس مربوط به چند سالی پيش از آن (در فاصله ۴۰۶ تا ۴۱۳ قمری) بوده است؛ اين امر به دليل اين است که متأسفانه تواريخ مجالس و کيفيت آنها در نسخه های امالی شريف مرتضی ضبط و ثبت نشده است (نک: مقاله ما درباره مجالس اهل علم، در همين سايت). آنچه مسلم است اين است که شريف مرتضی در زمانی اين مجالس را عرضه کرده که هنوز استادش شيخ مفيد در قيد حيات بوده است و اين نشان دهنده عمق عظمت آن دانشمند برجسته شيعه و بی همتای دورانهاست.
در اينجا نسخه ای از امالي را معرفی می کنم که به تازگی در کتابخانه سليمانيه، در ضمن مجموعه راغب پاشا، ش ۷۱۱ ديده ام؛ نسخه ای کهنه سال که برای روشن شدن اين مسئله می تواند ما را رهنمون کند. در برگ ۲۲۹ الف اين نسخه چنين آمده است: "هذا آخر مجلس املاه رضي الله عنه وأرضاه في سنة اثنتي عشر وأربعمائة ووقع الفراغ من نسخه ومعارضته بالأصل يوم الجمعة سلخ شهر الله الأصب من سنة ثلاث وستمائة وکتب العبد الفقير إلی رحمة ربّه الأثيم أبو عبد الله جعفر بن عبد الله بن جعفر بن محمّد بن جعفر بن زيد بن جعفر بن محمّد بن أحمد بن محمّد بن الحسين بن إسحاق بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبي طالب صلوات الله عليه وصلّی الله علی محمّد وآله الطيّبين الطاهرين وکتب بدمشق". اگر اين تاريخ به درستی ضبط شده باشد معلوم می شود که تاريخ آخرين مجلس، سال ۴۱۲ ق بوده ( محتملا اندکی پيش از آغاز مراسم حج در ذيحجه همين سال) و به احتمال زياد، اين نسخه هم که به تاريخ ۶۰۳ ق کتابت شده بر اساس نسخه اصلی امالي (يعنی نسخه ای که حاصل املاء در مجالس شريف مرتضی بوده)کتابت شده و با اين حساب به درستی نمی دانيم که نسبت آن با نسخه ابو يعلی جعفري که اصل عمده نسخه های تاکنون شناخته شده امالي است و در آن ظاهرا از اين تاريخ ۴۱۲ ق سخنی نرفته بوده، چيست؟ آيا اين نسخه تفاوتهايی با نسخه ابو يعلی دارد؟ ظاهر امر چنين است که اين نسخه متعلق به شاخه ای متفاوت از تبار نسخه های کتاب امالي است. پاسخ بدين پرسش با بررسی و مقابله دقيق نسخه ها امکان پذير است؛ ولله الحمد أوّلاً وآخراً.
يكشنبه ۱۹ تير ۱۳۹۰ ساعت ۰:۳۶
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت