دربارۀ نویسنده
حسن انصاری عضو هيئت علمی مؤسسه مطالعات عالی پرينستون، مدرسه مطالعات تاریخی است. همزمان در ایران او عضو شورای عالی علمی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی است. وی همچنين عضو شورای مشاوران دائرة المعارف ایرانیکا (دانشگاه کلمبیا-آمریکا)، "عضو وابسته" مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه (بخش مطالعات اديان کتاب) و عضو انجمن بين المللی تاريخ علوم و فلسفه عربی و اسلامی (پاريس) است. در فاصله بین سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ حسن انصاری به عنوان استاد مهمان با رتبه پروفسور در دانشگاه پرینستون، بخش خاور نزدیک تدریس کرد.
حسن انصاری، متولد سال ۱۳۴۹ شمسی در تهران است. تحصيلات خود را در رشته علوم تجربی در مدرسه علوی تهران در سال ۱۳۶۷ به پايان برد. انگيزه های خانوادگی و نيز تحصيل در مدرسه ای با آموزشهای دينی وی را از سالهای دورتر به تحصيل و مطالعه در ادبيات عرب، فقه و اصول و عقايد و معارف دينی واداشت. پس از دبيرستان، در گروه فلسفه دانشکده ادبيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در کنار آن دانشهای دينی کلاسيک را هم زمان ادامه داد. بدين ترتيب در کنار تداوم مراحل تحصيل در فقه و اصول و نيز کلام و فلسفه اسلامی، تا اندازه ای فلسفه های غربی را آموخت. علاقه به مطالعات و آموزشهای کلاسيک دينی و بهره وری از محضر استادان اين حوزه ها، او را همچنين به مطالعه تطبيقی باورهای مذهبی و کلامی و انديشه های فيلسوفان اسلامی رهنمون کرد و چند سالی را به تحصيل و مطالعه در کلام، حديث و عقايد شيعی و فلسفه اسلامی گذراند. حسن انصاری پس از چندی به مطالعه تاريخ روی آورد و آن را هم زمان در کنار ادامه تحصيل در زمينه فلسفه و دانشهای دينی کلاسيک مورد توجه قرار داد. در کنار همه اينها همکاری با دائرة المعارف بزرگ اسلامی دستمايه ای برای آشنايی با شيوه های تحقيق تاريخی و شناخت منابع کهن را برای او فراهم کرد. همکاری او با مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، در قالب تأليف، کتابشناسی و همکاری با کتابخانه مرکز، ويراستاری، رياست يکی از بخشهای علمی و عضويت در هيئت عالی علمی تا سالها تداوم داشت. در همين سالها به ويژه به سفارش مرکز دائرة المعارف به تأليف مقالات زيادی در حوزه تاريخ، رجال، کلام و فرق مذهبی پرداخت. از اوائل دهه هفتاد مطالعاتش را در حوزه فلسفه محض و فلسفه های مضاف در مکاتب مغرب زمين، اديان و تاريخ ملل و نحل گسترش داد. مدت زمانی در بيروت، علاوه بر مطالعه در نسخه های خطی، تحصيلات دانشگاهی خود را در حوزه فلسفه غرب و فلسفه و انديشه سياسی اسلامی ادامه داد و از نزديک با برجسته ترين متفکران و روشنفکران عرب آشنايی پيدا کرد و نزد برخی از آنها تحصيلات خود را پی گرفت. از اواخر دهه هفتاد و همزمان با ادامه تحصیلات در علوم دینی و حوزوی به نوشتن در مجلات علمی و دانشگاهی در ايران در زمينه های کلام و فرق، حديث، تاريخ و انديشه سياسی کلاسيک اسلامی آغاز کرد و مقالات متعددی در نشريات نشر دانش، معارف (مرکز نشر دانشگاهی) و برخی ديگر منتشر کرد. وی در همين دوره و نيز در سالهای بعد در چندين کنفرانس داخلی و خارجی شرکت کرد و مقالاتی ارائه نمود و همچنين با شماری از مؤسسات فرهنگی کشور در انجام پروژه های مختلف در زمينه های تاريخی و کتابشناسی همکاری نمود و در برخی نهادهای آموزشی داخل و خارج ایران، تاريخ علم کلام و ملل و نحل تدريس کرد. حسن انصاری سال ۱۳۸۱ ايران را به منظور ادامه تحصيل به قصد کشور فرانسه ترک کرد و تحصيلات تکميلی خود را در رشته فلسفه و تاريخ اديان در مدرسه کاربردی مطالعات عالی سوربن ادامه داد و نخست موفق به اخذ درجه ديپلم عالی گرديد (با تدوين دانشنامه ای در زمينه سهم محمد بن يعقوب الکليني در حديث شيعی) و سپس در همين دانشگاه در فروردين ۱۳۸۸ از رساله دکتری خود دفاع کرد (با تدوين پايان نامه ای در زمينه منابع انديشه امامت و غيبت در تشيع امامی).
او سال ۱۳۸۸ به برلين آمد و دوره پست دکتری خود را در دانشگاه آزاد برلين در چارچوب پروژه "علوم عقلی در اسلام قرون ميانه" طی نمود. او پژوهشگر ارشد علم کلام و فلسفه اسلامی در دانشگاه آزاد برلين (انستيتوی مطالعات اسلامی) و مدرس اصول فقه و تاريخ علم کلام در اين دانشگاه در طی سالهای گذشته بوده است. از او تاکنون مقالات متعددی در موضوعات تاريخ علم کلام و تشيع امامی در ژورنالهای خارجی منتشر شده است.
آمار بازدید
بازدیدکنندگان تا کنون : ۱٫۲۷۰٫۷۶۰ نفر
بازدیدکنندگان امروز : ۵۹۱ نفر
تعداد یادداشت ها : ۹۷۳
بازدید از این یادداشت : ۱٫۲۱۰

پر بازدیدترین یادداشت ها :

اشرف بن أعَزّ (د. ۲۹ صفر ۶۱۰ق) دانشمندی است امامی مذهب که کمتر مورد توجه قرار گرفته است[۱]؛ ما در اين يادداشت که آنرا از حواشی خود بر تحقيق جديد متن کتاب الحاوي ابن ابي طي حلبي که در دست تأليف و تحقيق داريم، برداشته ايم می کوشيم شخصيت او را مورد بررسی قرار دهيم[۲]. بيشتر آنچه می آيد مبتنی است بر اطلاعات ابن ابی طي در الحاوي و نيز ابن عديم در کتاب بغية الطلب.

شريف امير علاء الدين (يا شرف الدين) تاج العُلی ابوهاشم (يا ابوالأعزّ يا ابوالعزّ) اشرف بن أعزّ بن هاشم بن قاسم حسني رملي (د. ۲۹ صفر ۶۱۰ق)، عالم و نسابه امامی مذهب بود که به ابن ناقلة (يا ناقلة) نيز معروف بوده است. نسب او را تا جعفر بن حسن مثنّی با کمی اختلاف دو تن از نويسندگان به دست داده اند: يکی به روايت ابن عديم و ديگری به روايت عماد کاتب اصفهاني[۳]. به گزارش ابن عديم خاندان وی اصلا کوفی بودند و بعدها به رمله رفته بودند، اما از تاريخ اين انتقال دقيقا اطلاع نداريم. بنابه گزارش شخصی اشرف به ابن ابی طي، وی اول محرم ۴۸۲ق در رمله فلسطين چشم به جهان گشوده و بدين ترتيب همانطور که ابن ابی طي تصريح می کند، ۱۲۸ سال عمر کرده بوده است[۴]. اما از ديگر سو، ابن عديم باز از خود وی نقل می کند که در ربيع الثاني ۴۹۷ق به دنيا آمده است و سپس همين منبع می افزايد که فرزند ارشدش شرف العلی هاشم نيز همين تاريخ را تأييد می کرد؛ با اين همه ابن عديم می نويسد که بسياری، اشرف را در اين ادعا تکذيب می کردند، چرا که با اين حساب عمرش بسيار بلند می شد[۵]. جالب اينکه عماد کاتب که در ۵۷۹ق او را ديده بوده، از وی شنيده که حدود ۵۰ سال دارد و با اين حساب تولد او بايد حدود ۵۳۰ ق باشد. با اين وصف عماد کاتب می نويسد که وی کم سن و سالتر از ۵۰ سال نشان می داد و جوان نما بود و سخن بسيار می گفت. از گزارش ابوالسعادات المبارک ابن اثير[۶] که او را در موصل ديده بوده، نيز جوان نمايی او بر می آيد[۷]. ابن عديم که گفته عماد کاتب را نقل کرده، از تناقضگويی اشرف دروغزنی وی را نتيجه گرفته است، ولی در مجموع بايد گفت که به طور طبيعی بايد گزارش ابن ابی طي، هم کيش اشرف درباره تولد او درست تر باشد. به هر حال اشرف در حمران، ميان مکه و مدينه به دنيا آمده بود و اين احتمالا زمانی بود که خانواده اش برای حج از رمله به آنجا رفته بودند. اشرف، دست کم بنابر ادعای خودش، برای طلب دانش سفرهای زيادی کرده بود[۸]. وی به ابن ابی طي گفته بوده است که در محرم ۵۲۱ق در عسقلان بوده و در آنجا با قاضي ابوالحسن علي بن عبدالعزيز صوري کناني که ۹۵ سال داشته، ملاقات کرده بوده و در محضرش مجمل اللغة ابن فارس را شنيده بوده است. صوري گفته بود که ابوالفتح سليم رازي در سال ۴۴۰ق به شهر صور آمد و نزد ما سکنی گزيد و من (يعنی صوري) نزد او همه کتاب را شنيدم و رازي خود اين کتاب را نزد مؤلف آن خوانده بود. به نقل ابن ابی طي از تاج العلی، در محرم ۵۳۱ وی در اسکندريه بوده و ابوالقاسم عبدالرحمان بن عتيق ابن فحام (د. ۵۱۶ق)، مقري اسکندريه را ملاقات کرده بوده و بر وی بر اساس کتابش التجريد ببغية المريد در قرائت، قرائات هفتگانه را خوانده بوده است. اين ادعا طبعا خشم رجاليان را که از تاريخ مرگ ابن فحام اطلاع داشته اند بر می انگيخته است. اشرف همچنين به ابن ابی طي گزارش داده که در همين سال[۹] در بصره نيز بوده و از ابو محمد حريري، خطبه مقامات را شنيده بوده است. اين در حالی است که حريري (د. ۵۱۶ق) در اين تاريخ در قيد حيات نبوده و همين امر موجب انتقاد ابن حجر عسقلاني شده است[۱۰]. ابن عديم می نويسد که اشرف از حريري مقامه کرجية را شنيده بوده است. به درستی نمی دانيم که چرا وی چنين ادعاهايی داشته، شايد علت آن کهولت سن وی و پريشان گويی بوده است. اشرف به مصر و آذربايجان و حتی به مغرب جهان اسلام، به اندلس و صقلية نيز رفته بود[۱۱]. همچنين در سال ۵۴۷ق در مغرب جامع ترمذي را از ابوالفتح کروخي شنيده بوده است[۱۲]. اشرف در ۵۵۳ق در مکه بوده است[۱۳]. وی همچنين به دمشق و موصل[۱۴] و جزيره ابن عمر نيز رفته بوده و دست آخر در آمد گويا برای مدتی طولانی زندگی کرد. محل اقامت وی در آمد، منطقه حصن کيفا (شهرکی و قلعه ای بزرگ مشرف بر دجله ميان آمد و جزيره ابن عمر) بوده است. از تاريخ اقامت او در آمد اطلاع دقيقی نداريم اما می دانيم که در ۵ محرم ۵۷۹ در آمد بوده و عماد کاتب او را در آنجا ديده بوده است[۱۵]. پيش از اين در ربيع الأول ۵۷۷ در ميافارقين بوده[۱۶] و بنابراين حدود سفر وی به شهر آمد، ميان اين دو سال بوده است. اشرف در نهايت در حلب از سال ۶۰۶ق رحل اقامت افکند[۱۷]. اين تاريخ در نقل ابن عديم، جمادي الأول ۶۰۰ گزارش شده است که با وجود دقت در تاريخ (با ذکر ماه) اما به نظر می رسد که تاريخ او تحريف شده است (احتمالا "ستّ" در تاريخ حذف شده است).

اشرف پيش از رفتن به حلب، در آمد يکچند گرفتار زندان و آزار شده بود. داستان آن از اين قرار بود که ابن شيخ السلامية وزير حاکم آمد، او را به جهت بدگويی از وی زندانی کرد، با اين وصف با پا در ميانی الملک الظاهر ايوبي، حاکم حلب، او از بند رهايی يافت و به حلب دعوت شد. بدين ترتيب وی که در رمله فلسطين به دنيا آمده بود، در حلب مستقر شد و همانجا نيز درگذشت[۱۸].

درباره دانش آموزی و مقام علمی اشرف، باز بايد گفت که به گزارش ابن عديم، وی از ابوالقاسم بن فضلان طرسوسي کناني و اسامة بن مرشد منقذي حديث فرا گرفت و ابو عبدالله حسين بن قاضي زين الدين أبي المکارم أحمد بن الحسين بن بهرام قزويني و عماد الدين کاتب اصفهاني از وی روايت می کردند. خود ابن عديم نيز از وی برخی اشعارش را شنيده بوده است. ابن عديم از وی با عباراتی ستايش آميز ياد کرده است: "... وکان شيخا مسنا فاضلا فصيحا عارفا بالتواريخ وأيام العرب حسن المذاکرة جيد الشعر عالما بالأنساب". بنابراين وی اهل ادب و شعر و تاريخ و انساب و اطلاع بر أيام العرب بوده است. با اين وصف ابن عديم او را به دروغگويی منسوب کرده و در مورد سماع جامع ترمذي (در عبارت ابن عديم: المسند) از کروخي، می نويسد که وی مدعی چنين امری بود ولی خودم نسخه مسند ترمذي وی را به چشم خويش ديدم، در حالی که پس از مرگش آن را فروخته بودند و اين مسند به خطی مغربی بود و در آخر آن گواهی سماع کتاب از کروخی آمده بود و کاتب مغربی مدعی شده بود که به خط کروخي است ولی به نظر ابن عديم بی ترديد اين گواهی ساختگی بود، چرا که در برخی صفحات نسخه، تاريخ کتابت پاک شده و تغيير يافته بود و از نسخه چنين پيدا بود که اساسا پس از تاريخ ادعايی گواهی سماع، کتابت شده بوده است. تعبير ابن عديم را به دليل اهميت شناسايی نوع تدليسها در نسخ خطی و گواهی های جعلی عينا نقل می کنيم:

"... وشاهدت نسخته من مسند الترمذي وقد بيعت بعد موته، وهي بخط بعض المغاربة وفي آخرها تسميع يتضمن سماعه للکتاب علی الکروخي ذکر کاتبه أنّه بخط الکروخي وهو مزور بغير شک فإنّه ذکر تاريخ التسميع وتصفحت الأجزاء من النسخة فرأيت تاريخ کتابة النسخة قد کشط في مواضع عدة وأصلح وظهر لي في النسخة أنّها کتبت بعد تاريخ طبقة السماع- التي شاهدتها وعزّاها أنّها بخط الکروخي- بمدة." به هر حال ابن عديم منکر فضائل اشرف نيست، با وجود اينکه مدعی تدليس او شده است:" وغطی فضائله التي جمعها بما کان يستعمله من الکذب". با اين وصف اين دست تدليسها در ميان محدثان کم نبوده و با وجود سن بالای اشرف در آن زمان، احتمال فراموشی او در اين مورد قابل طرح است. ذهبی نيز ادعای ملاقات ابن فحام و حريري را از سوی اشرف و نيز ادعای اشرف نسبت به سن و سالش را دروغ بی شرمانه ای قلمداد کرده است. ابوالخطّاب ابن دحيه، دانشمند و مورخ معروف نيز او را دروغگو می خوانده که البته انگيزه وی کاملا شخصی بوده است، چرا که در ملاقات اين دو با يکديگر اشرف بر حسب دانش نسب شناسی خود اظهار داشته بود که دحيه کلبي، نيای ادعايی ابن دحيه که از صحابه پيامبر اکرم بود، نسلی پس از حدود ۳۰۰ ق نداشته است و البته ادله آنرا کاملا از حفظ گفته بوده است و اين مطلب خشم ابوالخطاب را بر انگيخته بود. حتی گزارش شده که ابن دحيه او را در المسائل الموصلية خود تکفير کرده بوده است[۱۹]. از ديگر سو، ابن نجار صاحب ذيل تاريخ بغداد، که او را در حلب از نزديک ديده بوده و اشرف برای او شعرش را روايت کرده بوده، می گويد که من نزد او به دليل عدم وثاقتش چيزی نخواندم، اما با اين وصف وی را اديب و فاضل و حافظ اخبار و آثار می داند[۲۰]. عماد کاتب نيز به دليل مقام ادبی تاج العلی، شرح احوال او را در کتاب السيل والذيل خود که ذيل کتاب خريده القصر او بوده آورده بوده است.

با همه اين احوال، تاج العلا مورد احترام بزرگان عصر خويش بود، به طوری که حتی مؤيد الدولة اسامة بن مرشد بن علي بن منقذ کناني در نامه ای که به برادرش ابوالمغيث منقذ بن مرشد در آمد و بر دست خود تاج العلی فرستاد، از او ستايش بسيار کرد: " ينهی عبدک أنه اجتمع بالأمير السيد الأجل الأوحد العالم علاء الدين أبي العزّ الأشرف بن الأعزّ الحسني ادام الله علوه فرأی آذي بحر لجميع العلوم زاخر مضاف الی النسب الشريف الفاخر جليسه منه بين روضة وغدير وادب بارع وفضل عزيز قد احتوی علی فنون الأدب وأحکم معرفة السير والنسب وما أصف لک يا مولاي فضله غير أنني والله ما رأيت مثله وما أنت يا مولاي جعلت فداک ممن ينبه علی فضيلة ولا يُحث علی مکرمة فأصرف همتک الی ما تلقاه به من الاکرام والتبجيل لفضل علمه الغزير وشرفه الأصيل".

ابن ابی طي که به درستی و از نزديک اشرف را می شناخته، او را علامه، حافظ، نسابه، واعظ و شاعر خوانده و اشرف را از نوادر دهر از لحاظ دانش و حفظ و ادب و ظرافت در گفتار می خواند و می نويسد که " هو شيخنا العلامة الحافظ النسابة الواعظ الشاعر... وکان هذا الأشرف من نوادر الدهر علما وحفظا وادبا وظُرفا ونادرة وکرما، کان يعطي ويهب ويخلع قَدَح عينيه ثلاث مرات". بنابراين اشرف اهل وعظ هم بوده و در مجالس مهم و رسمی وعظ می کرده است[۲۱]. تاج العلی آن هنگام که در حلب سکنی گزيد، با وجود سن بالايی که داشت، سخت مورد احترام حاکم حلب قرار گرفت و بدو رسيدگی مالی می کرد. ابن ابی طي می نويسد که سنيان حلب نزد الملک الظاهر غازي بن يوسف بن أيوب از او سعايت می کردند، ولی الظاهر به سعايت آنان وقعی نمی داد و او را گرامی می داشت و آنگاه که مرد، سلطان به مخالفان و سعايت کنندگان اظهار می کرد که اگر می توانيد مانند وی را بيابيد والبته که نمی توانيد. ابن عديم هم احترام سلطان نسبت به او را مورد تأکيد قرار داده است. ابن عديم می نويسد که اشرف (با وجود عمر بلندش) در مجلس اين سلطان، وعظ می کرد و پسر ارشد اشرف يعنی شرف العلی هاشم در ديوان انشاء از سوی سلطان به کار گماشته شد.

در مورد تأليفات او گزارش ابن ابی طي قابل توجه است. وی اين تأليفات را داشته است: ۱- کتاب نکت الأنباء در ۲ مجلد؛ ۲- کتاب جنة الناظر وجُنّة المناظر در ۵ جلد. اين کتاب در تفسير ۱۰۰ آيه و ۱۰۰ حديث بوده است؛ ۳- کتابی درباره غيبت امام منتظر و نقل احاديث درباره آن و وجوب ايمان به غيبت؛ ۴- شرح القصيدة البائية سيد حميري و شماری ديگر از نگاشته ها. جالب اينکه ابن ابی طي که در حلب بر وی نهج البلاغة را قرائت کرده بوده و بسياری از اشعار او را از وی شنيده بوده[۲۲]، از وی خواسته بوده که اين کتابها را کتابت کند و بر وی برخواند؛ اما وی عذر خواسته و گفته است که: " فاعتذر بالتقية وأنّه مسترزق من طائفة النصب". اشعار او در پاره ای از منابع نقل شده است[۲۳].

بدين ترتيب دانشمندی به پايه او به دليل تعصبات مذهبی مخالفانش مورد خشم و سعايت قرار می گيرد و تا حد تکفير پيش می رود و نزد سلطان ايوبی از وی بدگويی می شود. گرچه همين امر موجب می شود که او حتی آثارش را از ديد آنان به دور دارد و حتی اجازه کتابت و قرائت آنها از سوی عالمی امامی مانند ابن ابی طي را نمی دهد و همين امر موجب از ميان رفتن آثار او می گردد، اما به هر حال وی از معاصرش شهاب الدين سهروردي خوش اقبالتر بود، زيرا که شيخ اشراق جانش را در راه ابراز عقايد خردگرايانه خويش در تقابل با دشمنان فضيلت از دست داد.

--------------------------------------------------------------------------------

[۱] شرح حال او در منابع سنی آمده و در منابع امامی ذکر او نيامده است؛ مگر کتاب الحاوي که در اختيار تراجم نويسان سنی بوده است. برای شرح حال او نيز نک: صفدي، نکت الهميان، به کوشش احمد زکي بک، قاهره، ۱۳۲۹ق/۱۹۱۱م، ص ۱۱۹-۱۲۰.

[۲] کتاب الحاوي تأليف ابن ابي طي از مهمترين منابع رجال و تراجم اماميه بوده که علی الظاهر از ميان رفته اما خوشبختانه اطلاعات و موارد بسيار زيادی از آن در کتب رجالی سني باقی مانده است که اينجانب آنها را در کتابی جمع کرده ام. البته با اينکه اين کار پيش از انتتشار تحقيق دانشمند محترم آقای رسول جعفريان آماده بود، اما به دليل اينکه هدف من از آغاز نوشتن حواشی مفصلی بر متن کتاب بود، به همين دليل انتشار آن تاکنون به تعويق افتاده است. به هر حال در متن گردآمده ما موارد ديگری هست که در تحقيق آقای جعفريان ديده نمی شود.

[۳] نک: ابن العديم، بغية الطلب في تاريخ حلب، به کوشش سهيل زکار، دمشق، ۱۴۰۹ق/۱۹۸۸م، ۴/۱۸۷۵

[۴] نک: ذهبي، تاريخ الاسلام، سالهای مياني ۶۰۱ – ۶۱۰ق، به کوشش بشّار عوّاد معروف و ديگران، بيروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م، ص ۳۲۳

[۵] نک: ابن عديم، همان، ۴/۱۸۷۶

[۶] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۸

[۷] ابن ابی طي گزارش می کند که او در آخر عمر و قبل از مرگش به يک سال صاحب فرزندی شد! همو می گويد که با وجود سن بالا تنها از ناحيه چشم بيناييش کم شده بود، نک: ذهبي، ص ۳۲۳

[۸] حتی گفته که به مغرب اقصی، قيروان و مراکش هم رفته بوده است؛ اما ابن دحيه اين ادعای او را نپذيرفته است، نک: ابن حجر، لسان الميزان، ۱/۴۵۰

[۹] در گزارش ابن حجر سال ۵۲۱ق آمده است؛ نک: ۱/۴۴۹

[۱۰] نک: همانجا

[۱۱] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۸ به نقل از عماد کاتب

[۱۲] صفدي در الوافي بالوفيات می نويسد که اشرف در مکه از کروخي جامع را شنيده بوده است. نک: ۹/۲۶۸

[۱۳] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۷

[۱۴] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۸

[۱۵] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۸ به نقل از السيل والذيل عماد کاتب

[۱۶] نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۷

[۱۷] نک: ذهبي، تاريخ الاسلام، شرح احوال اشرف، ص ۳۲۳

[۱۸] نک: همانجا

[۱۹] نک: ابوشامة، تراجم رجال القرنين، ص ۸۶

[۲۰] نک: صفدي، الوافي، ۹/۲۶۸؛ ابن حجر عسقلاني، لسان الميزان، ۱/۴۴۹

[۲۱] در موصل يکبار که از نقبای اشراف آنجا آزرده شده بود، در هيئت شيخی حنبلی بر منبر رفت و مجالسی در مناقب بنی اميه ايراد کرد؛ نک: ابن عديم، ص ۱۸۷۹

[۲۲] نک: ذهبي، ص ۳۲۳

[۲۳] نک: صفدي، الوافي، ۹/۲۶۸؛ ابن عديم، ص ۱۸۸۱- ۱۸۸۴
شنبه ۱۰ شهريور ۱۳۸۶ ساعت ۰:۴۹
نظرات



نمایش ایمیل به مخاطبین





نمایش نظر در سایت