ansari.kateban.com , Articles on Islamic manuscripts and bibliography by Hasan Ansari .


--(صفحه اصلى)--
نویسنده






آنچه در اين پايگاه اينترنتی منتشر می شود، بيشتر حاصل مطالعات دهه هفتاد شمسی است که تنها در مواردی محدود با اصلاحات و بازسازی منتشر می شوند. برای ديگر مقالات ...

آرشیو
  • ۱۳۸۵
  • اسفند
  • ۱۳۸۶
  • فروردين
  • ارديبهشت
  • خرداد
  • تير
  • مرداد
  • شهريور
  • مهر
  • آبان
  • آذر
  • دي
  • بهمن
  • اسفند
  • ۱۳۸۷
  • فروردين
  • ارديبهشت
  • خرداد
  • تير
  • مرداد
  • شهريور
  • مهر
  • آبان
  • آذر
  • دي
  • بهمن
  • ۱۳۸۸
  • ارديبهشت
  • مرداد
  • شهريور
  • مهر
  • آبان
  • آذر
  • بهمن
  • اسفند
  • ۱۳۸۹
  • فروردين
  • ارديبهشت
  • خرداد
  • تير
  • مرداد
  • شهريور
  • مهر
  • آبان
  • آذر
  • دي
  • بهمن
  • اسفند
  • ۱۳۹۰
  • فروردين
  • ارديبهشت
  • خرداد
  • تير
  • مرداد
  • شهريور
  • مهر
  • آبان
  • آذر
  • دي
  • بهمن
  • آمار بازدید
    بازدیدکنندگان تا کنون : ۱۶۷۰۴۸ نفر
    کاربران حاضر : ۲ نفر
    تعداد یادداشت ها : ۳۸۴
    بازدید از این یادداشت : ۱۲۱ نفر


    پر بازدیدترین یادداشت ها :


    Powered by Kateban.com
    2006/05/0

    « مطلب قبلی       صفحه اصلی       مطلب بعدی »

    امالي محمود بن العزيز (5): ابن العمراني معتزلی مذهب

    نسخه قابل چاپ


    درباره راوی امالي محمود بن العزيز پيشتر مطالبی ارائه شد؛ شخصيتی مجهول القدر به نام ابن العمراني. اينک مطالبی ديگر در ارتباط با اين دانشمند و اديب برجسته معتزلی خوارزم که از مهمترين شاگردان محمود زمخشري بوده ارائه می دهيم:
    پدر ابن العمراني خود از عالمان برجسته خوارزم بوده که شرح حالش را صفدي در الوافي بالوفيات (4/128 تا 129) بر اساس کتاب تاريخ خوارزم ابن ارسلان ارائه داده است؛ دانشمندی به نام أبو علي محمد بن علي بن أحمد بن هارون العمراني المكي الأديب: " العمراني المكي ...توفي سنة نيف وعشرين وخمس مائة، قاله أبو محمد محمود بن أرسلان في تاريخ خوارزم وقال هو شيخ لطيف العبارة خفيف الحركة حاضر الجواب أخذ الأدب عن سليمان بن محمد الدادي. قال وسمعت ابنه حجة الإسلام ابا الحسن علي بن محمد يقول هجا شبل الدولة أبو مقاتل عطية البكري والدي فقال ...". در اينجا ابن ارسلان از ابن العمراني ما نام می برد و می گويد مطلبی را از او درباره پدرش شنيده است. پيشتر گذشت که شرح حال ابن العمراني را نيز ياقوت حموي از همين کتاب ابن ارسلان نقل کرده است. در حالی که در شرح حال پدرش به مکی بودن پدر تصريح شده اما در مورد فرزند چنين تصريحی ديده نمی شود. محتملا پدرش اصلا اهل مکه بوده که بعدا در خوارزم مستقر شده و فرزندش ابن العمراني در آنجا متولد شده است. ابن العمراني چنانکه گذشت بر مذهب الرأي والعدل بوده، يعنی در فقه بر مذهب حنفی و در کلام و عقايد معتزلی داشته است. از اشعار او که ياقوت نقل کرده، روشن می شود که وی بر افضليت حضرت امير بر جميع صحابه معتقد بوده و می دانيم که اين رأی بخش زيادی از معتزليان بوده است. ابن العمراني، با تأکيد ابن ارسلان مهمترين شاگرد زمخشري در ادب بوده و حديث نيز شنيده بوده است.
    اينجا تذکر نکته ای حائز اهميت است: حاجی خليفه در کشف الظنون (1/447) از تفسيری با عنوان تفسير الخوارزمي و تأليف شخصی ياد می کند به نام "أبو الحسن علي بن عراق ( ابن محمد بن علي العمراني الحنفي ) المتوفى سنة تسع وثلاثين وخمسمائة". در دنباله او بغدادي در هدية العارفين از همين شخص با مشخصات بيشتری ياد می کند (1/698): "ابن عراق - حجة الأفضل أبو الحسن علي بن محمد ابن علي بن محمد بن علي بن أحمد الخوارزمي العمراني المعروف بابن عراق المتوفى سنة 560 ستّين وخمسمائة من تآليفه اشتقاق أسماء . المواضع والبلدان . شماريخ الدرر في تفسير الآي والسور." همو در إيضاح المكنون (2/ 53) شماريخ الدرر را نام می برد و آن را تأليف حجة الأفاضل عليّ بن عراق الخوارزمي، صاحب اشتقاق أسماء المواضع والبلدان می داند. هم حاجی خليفه و هم بغدادی در اينجا دو شخصيت متفاوت را به هم آميخته اند. در واقع حاجی خليفه و بغدادي در انتساب تفسير شماريخ الدرر به ابن العمراني دچار خطا شده اند. اين تفسير در واقع نه از او بل از دانشمندی ديگر معاصر وی و از همان خوارزم به نام أبو الحسن علي بن عراق الصناري الخوارزمي است که شرح حال او را خوشبختانه ياقوت در معجم الأدباء ذکر کرده است. در اينجا عبارت ياقوت را در شرح حال او باز به نقل از تاريخ خوارزم ابن ارسلان نقل می کنيم (نک: معجم الأدباء، ج‏4 ص 1820 تا 1821).
    "علي بن عرّاق الصنّاري، أبو الحسن الخوارزمي، مات سنة تسع و ثلاثين و خمسمائة بمذانة، قرية من قرى خوارزم، ذكر ذلك أبو محمد محمود بن محمد بن أرسلان في «تاريخ خوارزم» و قال: كان نحويّا لغويّا عروضيّا فقيها مفسّرا مذكرا، قرأ الأدب على الشيخ أبي علي الضرير النيسابوري، و الفقه بخوارزم على الإمام أبي عبد اللّه الوبري، ثم ارتحل في الفقه الى بخارى فتفقه بها على مشايخها، ثم عاد الى جرجانية خوارزم فتكلم في مسائل مع أئمتها، ثم تحوّل إلى قرية مذانة و توطنها، و كان يعظ في المسجد الجامع بها غداة الجمعة، و كان يحفظ اللغات الغريبة و الأشعار العويصة و صنف «كتاب شماريخ الدرر» في تفسير القرآن و لما فرغ منه كتب في آخره:
    فرغنا من كتابته عشيّا و كان اللّه في عوني وليّا
    و قد أدرجته نكتا حسانا و معنى يشبه الرّطب الجنيّا
    قال: و قرأت بخط أبي عمرو البقال: كان من لطائف الصناري إذا نام واحد من‏ أهل الرستاق في مجلسه ناداه من على المنبر بأعلى صوته يا أيها التيس المذانقي اترك المنام و اسمع الكلام، ثم ينشد ...".
    در کتابخانه مراد ملا، به شماره 93 نسخه ای در فهرستهای قديم و جديد آنجا ديدم به همين عنوان تفسير الخوارزمي/ شماريخ الدرر که بعد از بررسی معلومم شد که نمی تواند از ابن عراق ياد شده باشد.
    نکته ای هم درباره جايگاه فقهی ابن العمراني تذکر دهم: چنانکه گفتيم، ابن العمراني علاوه بر اينکه دانشمندی بر مذهب معتزله بوده، فقيهی بر مذهب حنفی هم بوده است (نک: الجواهر المضيئة، 1/ 378: عَليّ بن مُحَمَّد العمراني الملقب فَخر المشائخ أستاذ عَلَاء الْأَئِمَّة الخياطي). شيخ الْإِسْلَام علاء الأئمة/ الدّين سديد بن مُحَمَّد الخياطي، از فقيهان حنفي بنابراين از شاگردان او بوده است (برای علاء الائمة / الدين ابو علي سديد بن محمد بن أبي سابق طاهر الخياطي الخوارزمي المحتسب الخياطي، نک: تلخيص مجمع الآداب ابن الفوطي، ش 1507؛ المشتبه ذهبي، ص 176؛ تبصير المنتبه، 2/518 ؛ سيرت جلال الدين منکبرني، ص 124 ؛ نيز نک: ابن ابي الوفاء، 1/ 247 ؛ نيز نک: همو، 2/ 305 : "تفقه على أبي إِسْحَاق الْحَافِظ ... روى عَن فَخر المشائخ عَليّ بن مُحَمَّد العمراني وَعنهُ نجم الدّين حُسَيْن بن مُحَمَّد البارعي"؛ برای البارعي که شاگرد عَلَاء الْأَئِمَّة الخياطي و شاگرد با واسطه ابن العمراني است، نک، همان، 1/ 219: "الإِمَام نجم الدّين الْحُسَيْن بن مُحَمَّد البارع الْحَنَفِيّ"). نکته جالب توجه ديگر اينکه مختار بن محمود الغزميني از عالمان برجسته معتزلی خوارزم خود شاگرد با واسطه ابن العمراني در فقه بوده است. شرح حال او در الجواهر المضيئة گويای اين مطلب است (نک: الجواهر المضيئة 2/ 166 ): "مُخْتَار بن مَحْمُود بن مُحَمَّد الزَّاهدِيّ أَبُو الرَّجَاء الغزميني الإِمَام الملقب نجم الدّين لَهُ شرح الْقَدُورِيّ شرح نَفِيس وَله الْقنية تفقه على عَلَاء الدّين سديد ابْن مُحَمَّد الخياطي وبرهان الْأَئِمَّة مُحَمَّد بن عبد الْكَرِيم التركستاني وَغَيرهمَا وَقَرَأَ الْكَلَام على سراج الدّين يُوسُف بن أبي بكر السكاكي الْخَوَارِزْمِيّ وَيَأْتِي مَاتَ سنة ثَمَان وَخمسين وست مائَة ..." (برای برهان الْأَئِمَّة مُحَمَّد بن عبد الْكَرِيم التركستاني الْخَوَارِزْمِيّ، نک: همان، 2/364). سراج الدين سکاکي، عالم معروف بلاغی چنانکه می دانيم خود بر مذهب معتزليان بوده است. شرح حال او در الجواهر المضية (2/ 225 ) گويای ارتباط وی با برخی از دانشمندانی است که در اين سنت ياد کرديم: " يُوسُف بن أبي بكر بن مُحَمَّد بن عَليّ أَبُو يَعْقُوب السكاكي الْخَوَارِزْمِيّ سراج الدّين وَمن مشائخه سديد الخياطي ومحمود بن صاعد بن مَحْمُود الْحَارِثِيّ شيخ الْإِسْلَام وَغَيرهمَا وَكَانَ إِمَامًا كَبِيرا عَالما متبحرا فى النَّحْو والتصريف وَعلمِي الْمعَانِي وَالْبَيَان وَالْعرُوض وَالشعر وَهُوَ مُصَنف مِفْتَاح الْعُلُوم وَقَرَأَ عَلَيْهِ علم الْكَلَام مُخْتَار بن مَحْمُود الزَّاهدِيّ صَاحب الْقنية وَقد تقدم ذَلِك فى تَرْجَمَة مُخْتَار توفّي سنة سِتّ وَعشْرين وست مائَة رَأَيْت بِخَط شَيخنَا قطب الدّين وَتُوفِّي يَعْنِي السكاكي فى نواحي قَرْيَة الْكِنْدِيّ من قرى الماليغ وَولد لَيْلَة الثُّلَاثَاء الثَّالِث من جمادي الأولى سنة خمس وَخمسين وَخمْس مائَة رَحمَه الله تَعَالَى".
    چنانکه پيشتر اشاره کرديم، ابن العمراني شاگرد امام عمر الترجماني بوده است (مقايسه کنيد با ابن أبي الوفاء، 2/ 385 ).

    ارسال شده توسط حسن انصارى در تاريخ شنبه 17 دي 1390 ساعت 10:32 بعدازظهر


    لینک ثابت این یادداشت:



    
    
    آخرین نوشته ها
  • فهارس اماميه (1): فهرست عبد الله بن جعفر الحميري (؟)
  • سرنوشت يک روايت ساختگی
  • چند نکته انتقادی در رابطه با کتاب فهارس الشيعة
  • يک متن معتزلی به روايت شيخ صدوق
  • مکتب تفکيک (2)
  • نسخه ای کهنه از اسماعيليان ری در يمن
  • نسخه ای از کتابی معتزلی در کتابخانه ای اسماعيلی
  • معرفی يک متن کهن شيعی درباره امامت
  • فقر فکری "مکتب تفکيک" (1)
  • امالي محمود بن العزيز (5): ابن العمراني معتزلی مذهب
  • ابو المفضل شيباني و نسخه کتاب الشافي في علوم الزيدية
  • مبانی اصولی / کلامی زيديان مکتب قديم (1): بازسازی کتاب الالفة والجملة تأليف محمد بن منصور المرادي (د. بعد از 290 ق)
  • ملل ونحل ابن شهرآشوب
  • توضيحاتی افزون درباره خاندان نقبای حسنی نيشابور
  • امالي محمود بن العزيز (4): ابو البرکات البغدادي و آل کاکويه
  • امالي محمود بن العزيز (3): زيديان معتزلی نيشابور
  • امالي محمود بن العزيز (2) : نکته ای درباره وزيری دانشمند
  • کتابی از فيلسوفی ناشناخته با سرنوشتی هولناک: امالي محمود بن العزيز الکاتبي (1)
  • اخبار فخّ وخبر يحيی بن عبد الله تأليف احمد بن سهل الرازي؛ کتابی مجعول (1)
  • اصول حديثی: ضرورت پژوهشی همه جانبه درباره اجازات شيعی
  • دشواره بازسازی متون: نمونه کتاب الوصيه عيسی بن المستفاد
  • رويارويي ابن سينا با معتزله در ري
  • کتابهای حسن بن سليمان الحلي
  • کتاب الکامل صاعد بن احمد الاصولي، کتابی در دانش کلام معتزلی
  • بازسازی دو کتاب از ابو عيسی الوراق و حسن بن موسی النوبختي
  • چند خاندان زيدی مذهب در ري سده های پنجم و ششم قمری و روايت امالي سمّان
  • کتاب النبوة شيخ صدوق
  • تصحيح کتاب الأبحاث في تقويم الأحداث
  • اربعينی نويافته از شيخ منتجب الدين رازي (1)
  • معرفی تفسيری ناشناخته از مکتب معتزليان ري
  • گامی در راستای بازسازی متن "مشيخه" يک محدث شيعی
  • رجال الشيعه ابن فضّال، به روايت دارقطني
  • فارسيّات ابو سعد سمّان و قطعه شعری نو يافته از رودکی
  • علمای شيعه در ذيل تاريخ بغداد ابن الدبيثي
  • يک طريق حديثی معتزلی: احاديث زمخشري
  • صوفی خوابگزار
  • دو نسخه کهنسال نو يافته از کتاب عمده ابن البطريق
  • سير مهاجرت يک نسخه: معرفی نسخه ای از ضياء الحلوم
  • از فلسفه اسلامی و تاريخ آن چه می دانيم؟
  • دو کتاب در کلام معتزلی از سده هفتم قمري
  • از مجموعه نسخه های خطی مونيخ (1)
  • تصحيح چند کتاب از حاکم جشمي: تحکيم العقول و ...
  • تشيع و ميراث کلامی اشعريان
  • علامه قزوينی و کتاب الياقوت ابن نوبخت
  • ضرورت تصحيح دوباره اين چند کتاب
  • چند کتاب کلامی تقديمی به يک امير فاضل شيعی
  • تفسير ابو القاسم التيمي
  • سراج العقول و چند کتاب ديگر از نويسنده يواقيت العلوم (2)
  • مصباح العرفان ومفتاح البيان علي بن سليمان البحراني و ديگر آثار او
  • چند کتاب ارزشمند کلامی
  • روضة المتقين سيد احمد علوي
  • اجازه ای از کنجي شافعي
  • از خزائن سليمانيه (3)
  • معرفی نسخه ای با تاريخ 421 ق از يک کتاب فقهی و خلافی از قاضي القضات دولت محمود غزنوي
  • از خزائن سليمانيه (2)
  • مناقب خوارزمی و نسخه ای کهنه از آن
  • يک کتابخانه با نسخه هايی ارزشمند
  • نسخه ای مهم و شايسته انتشار از صحيفه سجاديه
  • امالی شريف مرتضی و نسخه ای تازه از آن
  • دو نسخه تفسير الواضحِ عبد الله بن المبارک الدينوري و نکته ای درباره "طريقه فهرستی"
  • انواع مجالس اهل علم و "مجلس النظر"
  • از خزائن کتابخانه سليمانيه
  • تفسيری ناشناخته و محتملا از کرّاميان بلخ
  • نسخه ضوء الشهاب فضل الله راوندي به خط سيد حيدر آملي
  • باز هم درباره ناصريات (4)
  • پيشنهادی درباره آثار شريف مرتضی
  • رديه شريف مرتضی بر فلاسفه (2)
  • کتاب تراجم الأعاجم و زين المشايخ البقالي
  • يک دانشمند امامی ناشناخته از بيهق سده ششم قمری و معرفی آثاری از او
  • نسخه ای از ابانه در فقه ناصر اطروش همراه با زوائد آن: گردآوری شعيب بن دلير يا تدوينی از باجويه؟
  • زوائد الإبانة (2): نسخه ابن الوليد القرشي
  • چند نکته درباره ابانه چاپ مجلس (1)
  • تقابل معتزله و فلاسفه: از ابن الملاحمي تا رديه های زيديان معتزلی در سده ششم قمری
  • راه "نجات" از "فتنه" و "اختلاف" : سندی مهم درباره عقايد گروهی از شيعيان کوفه در اواخر سده دوم قمری
  • تحفه ای گرانقدر از خوارزم (3)
  • يک دانشمند و اديب امامی مذهب فراموش شده: نمونه ای از "انسان گرايی ادبی" در تشيع
  • پروژه ای برای تدوين تاريخچه فقه زيدی
  • تبيانی پيش از تبيان: تفسيری شيعی و ناشناخته از يک دانشمند اهل طوس
  • لبّ لباب و پرسشی چند
  • تفسير پديده وحی از معتزليان تا روشنفکری دينی معاصر (1): نظريه اشعريان
  • معرفی چند مشيخه نصيری
  • گزارش حميد الدين کرماني از انديشه ابو القاسم کوفي
  • أبو زيد العلوي وکتابه الإشهاد
  • نسخه کتاب الفاضح ابن رستم طبري
  • اصول روايی (4): آثار مفقود شيخ صدوق، چرا و چگونه؟
  • نکته ای درباره مذهب فردوسی
  • معنا و مفهوم "اصل" در ميانه دو شيوه اصولی و اخباری (3)
  • اصول حديثی (2)
  • انوار العقول و نويسنده آن
  • کتابی جديد از ميراث مکتب ري
  • فقه زيدی و برنامه عمل دولت (1)
  • مکتب تفکيک و فلسفه ستيزی
  • دو نسخه از کتاب مفقود نصر بن مزاحم
  • نسخه ای از يک کتاب مفقود ابن عقده، محدث نامدار شيعه
  • متن مکمل کتاب الحرة ابو معشر السندي
  • ادبيات مقتل الحسين (ع)
  • مقتل الحسين از عمار الدهني به روايت ابن السماک بغدادي
  • بحثی درباره دعای ندبه
  • محقق جعفری، متکلمی از تبار متکلمان شيعه
  • "اصل" نزد محدثان و نگاهی به نظريه تحليل فهرستی: نقدی بر يک رويکرد رجالی
  • با محمد ارکون در پاريس
  • کتابشناس نظريه پرداز
  • سنت امالی نويسی در ميان زيديه
  • روايتی جديد و منتشر نشده از تاريخ الأئمه و سهم حسين بن حمدان الخصيبي
  • تحفه ای گرانقدر از خوارزم (2)
  • بررسی يک نسخه نويافته: شرح مقدمه شيخ طوسي از يک دانشمند ناشناخته امامی مذهب
  • مونس الحزين شيح صدوق و بحثی درباره ميزان اصالت حکايت مسجد جمکران
  • معتزليان و تفسير قرآن
  • تحفه ای گرانقدر از خوارزم (1)
  • از ميراث زيديان ايران (2): نسخه ای شامل دو کتاب نحوی متعلق به يک کتابخانه زيدی شمال ايران
  • ضياء الدين مکي و کتاب الکفاية
  • نسخه شناسی و کتابشناسی (1)
  • ميراث زيديان ايران (1): کتابی کلامی از ابو مضر الشريحي
  • تفسير کتاب الله؛ متنی از کدامين دوران: نيمه سده هفتم يا اواخر سده هشتم؟
  • کتابی جديد از ابن فورک اشعری و کراميه
  • معرفی رسائل الحکمة العلوية
  • پيشنهادی برای تدوين نامنامه جامع دانشمندان ايران اسلامی
  • نسخه ای تازه ياب از المغني علي بن پيرمرد ديلمي
  • از گنجينه های نسخه های خطی (1)
  • صدر الدين سرخسي و تهافت الفلاسفه غزالي
  • نسخه ای کهن از تنزيه الأنبياء شريف مرتضی
  • سنت "سيره" نويسی زيديان و کتاب الحدائق الوردية
  • نسخه ای کهن از کتاب تبصرة الأدلة نسفي
  • امام يحيی بن حمزه و سهم او در دانشهای دينی
  • معرفی نسخه شماره 91 مجموعه گلازر کتابخانه دولتی برلين
  • درباره اصالت زيارت عاشوراء
  • نسخه ای ديگر از سيره منصوری

  • ansari.kateban.com -- copyright: 2006 - 2007 © -- Powered by kateban.com