در اين سلسله يادداشتها به معرفی کوتاه نسخه هايی می پردازم که در سالهای اخير در کتابخانه های مختلف ديده ام. در اينجا چند نسخه ای را که در کتابخانه انستيتوی مطالعات شرقی سنت پترزبورگ ديده ام و مطالبی را که يادداشت کرده ام، ارائه می دهم:
1- نسخه آ 1000: نسخه ای از مجموعه وقف خواجه محمد پارسا. نسخه کتاب ثمار القلوب في المضاف والمنسوب ثعالبي. نسخه کهنه در دو جزء. در 142 ب در پايان جزء اول: علی يد العبد الضعيف الراجي محمد بن محمد بن محمود الملقب بشرف المعترف عفي ذنوبه وستر عيوبه.
2- مجموعه ای در جدل و خلاف و اصول فقه حنفی از وقف خواجه محمد پارسا. به شماره آ 768. از جمله در آن : کتاب فيه شرح ارشاد رکن الدين العميدي تأليف احمد بن الخليل.
3- نسخه سی 345: نسخه بسيار کهنه و فاخر و با نسخ زيبايی ازکتاب الفتح القسي في الفتح القدسي عماد کاتب اصفهاني. اين کتاب نسخه های کهنه ديگری هم دارد. در برگ 366 آمده است: " وافق الفراغ منه منتصف شعبان سنة خمسة وتسعين وخمسمائة وذلک في آمد المحروسة ببقاء مالکها بتعليق العبد الفقير إلی رحمة الله محمد بن محمد بن أحمد بن البزدي بن عکرمة الجريري الکاتب. رحم الله امرءاً نظر فيه ودعا له بالتوبة والمغفرة له ولجميع أمة محمد النبي وآله وصحبه وسلم تسليماً کثيراً والحمد لله رب العالمين وحسبنا الله ونعم الوکيل." تا برگ 9 با خطی اندکی متأخرتر.
4- شماره ب 1979: مجموعه از رسائل و از آن جمله رساله فضائل شهر رمضان محمود بن مختار الزاهدي الغزميني معتزلي حنفي که در 85 الف آن از خطيب خوارزمي به يک واسطه روايت می کند. از اين رساله يک نسخه خطی نيز در آستان قدس هست و قسمتی از آن وسيله محقق طباطبايي تحقيق شده و به تازگی منتشر هم شده است؛ آنچه مربوط است به فضائل حضرت امير.
5- نسخه ب 2131 که مجموعه ای است مشتمل بر رساله های حنفی و ماتريدی. در آغاز کتابی است در اصول فقه سنی حنفی شايد از نسفي صاحب تبصرة (بايد در اين مورد تحقيق شود). آغاز آن چنين است [1 ب]: " ... فان اصول الفقه علی التحقيق ثلاثة الکتاب وهو المسمی..." در پايان آن در برگ 55 الف رقم کاتب چنين آمده است: " تم اصول الفقه بحمد الله ومنه. وقع الفراغ منه في بلدة بخارا في البقعة المبارکة الثامن عشر من شعبان سنة ثلاث وخمسين وستمائة هجرية علی يدي العبد الضعيف الراجي عفو ربه اللطيف المسمی يونس بن محمد بن آدم بن يوسف البلغاري عفی الله عنه وعن والديه وعن أسلافه وعن استاذه وعن جميع المسلمين ولمن قال آمين. " شايد هم اين رساله از استاد کاتب بوده است. در حاشيه نسخه آمده که " اسم هذا الکتاب عمدة (؟) القاري".چنين کتابی در اصول فقه را نمی شناسم.
بعد از آن از 55 ب رساله ای است درباره خطای در قرائت از ابو حفص عمر بن محمد النسفي. در پايان اين نسخه در برگ 60 ب چنين آمده است: " وقع الفراغ من کتابته يوم الخميس وقت الضحی التاسع عشر من شهر شعبان سنة ثلاث وخمسين وستمائة هجرية علی يدي العبد الضعيف إلی رحمة الله تعالی يونس بن محمد بن آدم بن يوسف البلغاري متع به طويلاً تغمده الله برحمته الملقب صدر (؟) بلغاري في مدرسة فخر الدين مخير (؟) رحمه الله."
بعد از آن رساله فقه الأکبر ابو حنيفه درج شده است؛ از 61 ب با اين سند آغازين که از نقطه نظر تاريخی و برای شناخت نسفي صاحب تبصرة الأدلة اهميت دارد: " بسم الله الرحمان الرحيم رب يسر وتمم بالخير. أخبرنا الشيخ الإمام الأجل الزاهد والأستاذ سيف الحق أبو المعين ميمون بن محمد المکحولي، قال: أخبرنا الشيخ الإمام أبو عبدالله الحسين بن أبي الحسن الکاشغري الملقب بالفضل، قال: اخ ابو مالک نصران بن نصر بن حَمّ الخَتليّ، قال: ح أبو الحسن علي بن الحسين بن محمد الغزّال، قال: ح أبو الحسين علي بن أحمد بن موسی الفارسي، قال: ح نصير بن يحيی الفقيه، قال: سمعت أبا مطيع الحکم بن عبدالله البلخي، قال: سألت أبا حنيفة رضي الله عنه عن الفقه الأکبر... اين رساله البته ناقص کتابت شده و تنها شامل يک صفحه است. اما مهم همين سند آغازين است که سنتی ماتريدی را در روايت فقه الأکبر منسوب به ابو حنيفه با روايت ابو مطيع نشان می دهد (برای فقه الأکبر، نک: مقاله ابو حنيفه در دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ برای سند کاشغري به فقه الأکبر، نک: المشتبه ذهبی، نقل در حواشی اکمال ابن ماکولا، 3/ 221؛ تاج العروس زبيدي، 14/191).
وبعد از اين رساله، العالم والمتعلم منسوب به ابو حنيفه آمده که در 66 ب پايان می پذيرد. با اين رقم: " وقع الفراغ من کتابة العالم والمتعلم بتوفيق الله عزوجل من کان في الحقيقة هو المعلم (؟) رحمه الله علی يدي أضعف عباد الله ومرجي لرحمة الله يونس بن محمد بن آدم بن يوسف الملقب بصدر بلغاري وذلک بعد صلوة الغيمة العشرين من شهر رمضان سنة أربع وخمسين وستمائة هجرية في بلدة بخارا حرسها الله تعالی". ادامه دارد....