ابو العباس القلانسي، از متکلمان برجسته اهل سنت و يا به تعبير دقيقتر از نظّار اهل حديث در نيمه دوم سده سوم و آغاز سده چهارم قمری بوده است که معمولا به آرای او در کتابهای ملل و نحل و آثار کلامی و خاصه کتابهای اشعريان اشاره می شود. گفته شده که او بيش از 150 کتاب داشته که تنها عنوان دو تا از آنها را می دانيم و طبعا هيچ يک از آنها نيز باقی نمانده است. ابن فورک، متکلم برجسته اشعری کتابی داشته به نام اختلاف الشيخين که به اختلافات کلامی ميان دو انديشمند متکلم سنی يعنی ابو العباس قلانسي و ابو الحسن اشعري در آن پرداخته بوده است. قلانسي نيز همچون ابن کلاب از متکلمان اهل حديث و سنت قلمداد می شده و عموما در کتابهای کلامی اشعری به تشابهات و تمايزهای کلامی آن دو با اشعری اشاره می شود. دانيل ژيماره مقاله مهمی دارد درباره ابو العباس القلانسي در ژورنال آسيايی (سال 1989م، شماره 277 ، از ص 227 به بعد) که در آن کوشيده تا اندازه ای انديشه کلامی قلانسي را بازسازی کند. اما جالب اين است که از دير باز درباره هويت ابو العباس القلانسي در ميان منابع اختلاف نظر بوده و عمدتا نيز درباره نام و نسب او در منابع سکوت ديده می شود. در هيچ يک از کتابهای تراجم احوال، اعم از کتابهای طبقات فقهاء و يا متکلمان شرح احوال او مورد عنايت قرار نگرفته و بدين ترتيب دانسته ها درباره او بسيار اندک است. همانطور که دانيل ژيماره نيز اشاره می کند، تنها در چند کتاب هويت قلانسي مورد اشاره ای گذرا قرار گرفته که باز هم در اين جا اختلافی در ميان اين چند منبع ديده می شود. بدين ترتيب ميان محققانی چون دانيل ژيماره و يوزف فان اس در مورد هويت قلانسي اختلاف نظر وجود دارد. مسئله تنها به هويت قلانسي محدود نيست، بلکه درباره زمان دقيق عصر او نيز اختلاف نظر هست. دانيل ژيماره در آغاز مقاله پيشگفته به خوبی استدلال می کند که بايد ابو العباس القلانسي را همان ابو العباس احمد بن ابراهيم القلانسي الرازي بدانيم که مورد تأييد بغدادي در تفسير أسماء الله الحسنی و نسفي در تبصرة الأدلة قرار گرفته است. وی ضمنا با توجه به حکايتی که درباره ابن خزيمه در برخی منابع از جمله الأسماء والصفات بيهقي نقل شده و در آن حکايت از حضور ابو العباس قلانسي در ري و به عنوان معاصر ابن خزيمه سخن می رود، نتيجه گرفته که ابو العباس معاصر پيرتر ابو الحسن اشعري بوده و وی متأخرتر از نسل ابن کلاب بوده است (در حقيقت قلانسي معاصر ابو علي جبايی است). ژيماره نظر فان اس را درباره هويت ابو العباس رد می کند؛ نظری که مستند است بر عبارتی از ابن عساکر در تبيين کذب المفتري. طبق اين نظر، ابو العباس القلانسي کسی است با اين نام: أبو العباس أحمد بن عبد الرحمن بن خالد القلانسي الرازي. بدين ترتيب ميان بغدادي و ابن عساکر در تشخيص هويت ابو العباس اختلاف نظر بوده است. در حالی که فان اس اين تشخيص هويت را قابل قبول می داند، ژيماره معتقد است که ظاهرا ابن عساکر در اين مورد دچار خلط و اشتباه شده است؛ اما او دليلی برای اين امر ذکر نمی کند. وی تنها با توجه به استنادات قوی تر نظر بغدادي را ارجح می داند.
به نظر ما رأي ژيماره کاملا بر صواب است و ابن عساکر دچار اشتباه شده است. دليل اين امر اين است که همينک می دانيم که ابو أحمد حاکم کبير نيسابوري (د. 378ق) در رساله شعار أصحاب الحديث از اين أبو العباس أحمد بن عبد الرحمن بن خالد القلانسي و در ری روايت می کرده و با وجود اينکه ابو احمد الحاکم متولد حدود سال 290 ق و گويا اندکی قبل از آن است، و خود از ابن خزيمه (د. 311 ق) روايت می کرده اما او در حدود بيست و چند سالگی آغاز به طلب حديث کرده بوده و آن هم در نيشابور، بنابراين ظاهرا نمی توانسته از قلانسي متکلم که شايد حداکثر تا سال 312 ق زنده بوده و در ری ساکن بوده روايت حديث کرده باشد (برای ابو احمد حاکم، نک: سير ذهبي، 16/ 370 به بعد). ابن عساکر که خود با روايات ابو أحمد حاکم از ابو العباس القلانسي متأخرتر آشنايی داشته، در تبيين کذب المفتري گمان برده مقصود از قلانسي متکلم همين شخص اخير است ( نک: شرح حال ابو احمد حاکم در تاريخ ابن عساکر، 55/154 – 155؛ نيز نک: همان کتاب، 12/ 399؛ همو حکايت بيهقي را که ناظر به همعصری قلانسي متکلم با ابن خزيمه بوده خود در جای ديگری از تاريخ دمشق نقل کرده است، نک: 41 / 213 تا 214 ).
عبارت ابو احمد حاکم و روايتی که از او در شعار اصحاب الحديث نقل می کند، از اين قرار است:
شعار أصحاب الحديث- ص 56
ذكر كيفية التسليم في الصلاة: أخبرنا أبو العباس أحمد بن عبد الرحمن بن خالد القلانسي بالري حدثنا محمد يعني ابن مهران الجمال حدثنا خالد بن مخلد عن عبد الله بن جعفر عن اسماعيل بن محمد بن سعد عن عامر بن سعد عن أبيه قال كان النبي صلى الله عليه وسلم يسلم عن يمينه حتى يرى بياض خده ثم يسلم عن يساره يسارا حتى يرى بياض خده.
نيز نک:
تهذيب الكمال - المزي ج 16 ص 248
... قالا : أخبرنا أبو سعيد الكنجروذي ، قال : أخبرنا الحاكم أبو أحمد الحافظ ، قال : حدثنا أبو العباس أحمد بن عبد الرحمان بن خالد القلانسي بالري ، قال : حدثنا أبو جعفر - يعني محمد بن مهران الجمال - ، قال : حدثنا حاتم بن إسماعيل ، عن عبدالله بن هرمز ، عن محمد وسعيد ابني عبيد ، عن أبي حاتم المزني ، قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " إذا جاءكم من ترضون دينه وخلقه فأنكحوه ، إلا تفعلوه تكن فتنة في الارض وفساد عريض " . قالوا : يا رسول الله ، وإن كان فيه ؟ قال : " إذا جاء كم من ترضون دينه وخلقه فأنكحوه ، إلا تفعلوه تكن فتنة في الارض وفساد عريض ". قالوا : يا رسول الله ، وإن كان فيه ؟ قال : " إذا جاءكم من ترضون دينه وخلقه.
در تهذيب الکمال مزي همچنين روايتی هست از ابو نعيم اصفهاني از ابو الشيخ اصفهاني از همين ابو العباس القلانسي محدث:
تهذيب الكمال - المزي ج 17 ص 462
أخبرنا أحمد بن أبي الخير ، قال : أنبأنا أبو الحسن الجمال ، قال : أخبرنا أبو علي الحداد ، قال : أخبرنا أبو نعيم الحافظ ، قال : حدثنا أبو محمد بن حيان ، قال : حدثنا أبو العباس القلانسي الرازي ، قال : حدثنا محمد بن مهران ، قال : حدثنا الوليد ، قال : حدثنا عبد الرحمان بن نمر أنه سمع ابن شهاب يخبر عن عروة ، عن عائشة أن النبي صلى الله عليه وسلم جهر في صلاة الكسوف بقراءته .
در منابع از چندين قلانسي ديگر هم در ری ياد شده که به نظر می رسد تمامی آنها متعلق به يک خاندان بوده و همگی از منسوبين ابو العباس قلانسي متکلم بوده اند (نک: تاريخ بغداد خطيب بغدادي، 8/127؛ سير ذهبي، 14/ 345؛ تهذيب الکمال مزي، 22/19-20).