در ميان نامه های مرحوم علامه محمد خان قزويني به سيد حسن تقي زاده که محصول سالهای اقامت پاريس قزوينی است، در يک نامه قزويني اشاره ای به نسخه خطی کهنی از رجال کشی می کند که در اختيار داشته است که البته بعدها اين نسخه همراه ساير کتابهای آن مرحوم به دانشکده ادبيات دانشگاه تهران منقل شد. قزوينی البته از طريق تحصيلات طلبگی خود در تهران و نيز از طريق اطلاع بر چند کتاب رجالی شيعی، با نام کشی آن زمان فی الجمله آشنا بوده است، اما از آنجا که در آن ايام اطلاعی از چاپ اين متن در بمبئي نداشته است؛ به تقی زاده اظهار می دارد که بنا دارد اين متن را که آن را بسيار مهم و بسان طبقات ابن سعد ولی از نوع شيعی آن می داند، به شيوه انتقادی تحقيق کند. از آنجا که نسخه کتابخانه قزويني ناقص بوده، وی از تقی زاده می خواهد تا کنگاشی در کتابخانه موزه بريتانيا داشته باشد، شايد به نسخه خطی ديگری از اين کتاب دسترسی يابد. البته قزوينی درست اندکی بعد، از چاپ اين متن اطلاع حاصل می کند و صد افسوس که از آن نيت صرف نظر می کند. باری کتاب کشی، چند دهه بعد در مشهد و بر اساس چند نسخه و از جمله دو نسخه کهن که يکی از آنها هم همان نسخه قزوينی است، به مناسبت کنگره شيخ طوسي، منتشر شد. اما با وجود تلاش بسيار محقق دانشمند آن کتاب و فهارس خوب پايانی، محقق در بسياری از موارد نتوانسته است مشکلات متن رجال کشي را حل کند و اشتباهاتی در اسناد و مطالب احاديث وارد شده و بسياری از رجال ناشناخته باقی مانده اند. علاوه بر اينکه چاپ کتاب هم ابدا چشم نواز نيست و در آن شيوه های انتقادی تصحيح متون به کار گرفته نشده است. البته می دانيم که برخی از مشکلات موجود در متن رجال کشی، برخاسته از نسخه های اين کتاب نيست و گويا پاره ای از آنها از خود کشي و يا نسخه ای از آن کتاب بوده است که به بغداد رسيده بوده است. در اين باره انشاء الله در دنباله همين مقالات که درباره شيخ طوسي منتشر می کنيم، سخن خواهيم راند. اما به هر حال اگر مراجعه به نسخه های خطی بيشتری از رجال کشي صورت گيرد و يا منابعی که از آن کتاب نقل کرده اند، مانند کتب رجالی کهن و حتی کتابهايی مانند التحرير الطاووسي و يا مجمع الرجال قهپايی شايد بتوان به مواردی دست يافت که تصحيح متن را بهتر سامان دهد. از مجمع الرجال نسخه ای به قلم نويسنده آن در کتابخانه آقای دکتر علينقي منزوی موجود بود که سالها پيش آن را به لطف همراه شماری ديگر از نسخه های نفيس به دائرة المعارف بزرگ اسلامی واگذار کردند. اين نسخه طبعا بيشتر از نسخه چاپی رجال قهپايی می تواند در امر تصحيح رجال کشي ياريگر باشد. اما اينجا در رابطه با رجال کشي لازم است به نسخه کهن ديگری اشاره کنم که تاکنون مورد استفاده قرار نگرفته و بايد در تصحيح جديد اين متن از آن بهره گرفت. سالها پيش در محضر مرحوم محقق طباطبايي سخن از تصحيح رجال کشي رفت و ايشان بنده را تشويق به انجام اين کار کردند و در ضمن از نسخه ای کهن در کتابخانه موزه بريتانيا خبر می دادند که آن را در آن کتابخانه شخصا ديده بودند. توصيفی هم از آن نسخه در ضمن يادداشتهای آن مرحوم از نسخه های موزه بريتانيا موجود است که آن مرحوم آن توضيحات را همان زمان به نويسنده اين سطور نشان دادند. مناسب است که اين قسمت از آن يادداشتها وسيله مديريت حلقه کاتبان در اختيار عموم قرار گيرد. گمان نمی کنم تحصيل عکسی از آن نسخه از کتابخانه موزه بريتانيا همينک چندان مشکل باشد. به هر حال برای تصحيح دوباره متن رجال کشي، مقابله با اين نسخه ضروری است.